Recomendados

lunes, 10 de mayo de 2010

JUAN BAUTISTA RIVAROLA MATTO - KARAI RÉI OHA'ÂRAMOGUARE TUKA'Ê KAÑY / Versión digital: BIBLIOTECA VIRTUAL MIGUEL DE CERVANTES


KARAI RÉI OHA'ÂRAMOGUARE TUKA'Ê KAÑY
Cuento de:
JUAN BAUTISTA RIVAROLA MATTO
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

Versión digital de:
KARAI RÉI OHA'ÂRAMOGUARE TUKA'Ê KAÑY en
BIBLIOTECA VIRTUAL MIGUEL DE CERVANTES

Mitämi tetaguarape guara,
ñagueromandu'ávo ñane retä opu'äramo guare
Pychäichícha itanimbukuágui
oñemoï hagua karai Réire.

Oiko va'ekue guaiguimí marangatu rory ojeheróva ña Karmelíta, omombe'úva jepi mitä kuérape umi mba'e ojehú va'ekue Pa'ika'i rekove árarupi. Upérö ndaje oïháicha ka'avo, tymba ha yvypóra kuéra ojoekupyty peteï ñe'ë ymaiteguarépe.
Ñanderesaraipámarö jepe upe aipo ñe'ë ymaiteguareguágui, oiméje gueteri mbovymi mitä reko tyre'ÿ ogueromandu'áva jepi, kuarahy oikekuévo, omaña mombyrýasyramo vaicha anga hína arai pytängy sa'yjúre.
Oiva ndaje guive upérämo, taha'éjepe guyrami, taha'éjepe ka'avo potykuemi; taha'éjepe, Pombéro ha Kurupícha, tekove osëva herüguágui, oguereko imorangutee mombe'upyrä. Ha umi mba'e ndikatúiva ojeporeka ijeheguíre, oguerekóje, ijaryimiherekuára. Upéicha rupi, rembyaireíramo tie'ÿterä akahatágui neremiñembosarái, osë ndéve katuete Ñeva'anga Jarýi ha nemondýi tuichaite.
Oiko ave, umi heräkuävéva apytérupi, Perurima ha Vyrorima; karai Pa'i, ha karai Réi hembireko ña Reina ha mokoïve itajyra kuñataï ndive, ojeheróva aipo «princesas».
Oime ave Pychäichi, ityke'ýra mokö ha isymi marangatu ndive.
Pychäichi niko va'ekue raka'e mitä piru sa'yjumi, okémiva anga tanimbukuápe. Upévare oñembohorýmiva hese ityke'ýra moköi, jepémo ha'ekuera kuimba'e kakuaa porä pyre.
Pychäichí sy katu oguerekóje imba'ekuaami anga, aipo «modo» oje'éva, ohupytyuka hagua imemby karia'y kuérape opa mba'erei.
Ko'ága ñamombe'úta, ña Karmelíta omombe'u hagueichaite, peteï Pychäichí rembihasa, ha'e ha ha ityke'ýra kuera ndive, isy mba'ekuaami reheve, oñemoïröguare oha'ä karai Réi ndive tuka'ëkañy.

- I -
Aipo «Libro paje guasu iletra'iva»

Aipo ndaje raka'e oïmi ára opaite mba'e osë pörmba jo'ámiva karai Réipe.
Oñemomba'e ka'aguy rusuvévare. Osëramo tymba saite ra'ävo oikuaáma voi oho mboyve mamópa ojuhúta umi guasu ikyravéva oiko'ÿre oiko oheka ipypore. Ombokapúramo katu ojavy vaivéramo ojapi voi tesakuaitépe.
Oguereko ave ñu poravopyre ojepysóva tesapysove ambuégui. Upépe oñemoña, jaipapa pa'ÿ haguáicha, vaka, ovecha, mamymba, mburika ha kavaju iñakuävéva, hoy'úva ypa pyrusu pukúpe, oñembotýva Yvypahárupi ha hypa'ÿva araka'eve.
Hogaguasu korapy ruguápe guéicha tuicha umi hymba kure. Hymba ryguasu kuéra ñandúicha okakuaa ha ombo'a tapia haku ha ro'y ára pukukuére.
Ikógape heñói, ipoty ha hi'a opaichagua temitÿngue, ipiru'üre peteï. Sandia ikokue guare pirekuégui ojapouka yga ikatuva ovevýi para mboypýri peve. Imandi'o rapo katu timbo'ýicha ipoguasu. Peteïete ipetÿ roguerépente omokuarahy'ä ijapyka puku ohóramo toroñarome, oguapýrö jepe ijykére hembireko ña Réina, moköive itajýra «princesas» ha umi poguasu mombyrýgui oúva ombojerovia hagua.
Hembíporu kuéra kuarepoti ha kuarepotiju apopyre meme. Oguereko ave hetaiterei karamegua henyhëva jeguakágui. Ajakápe ombyaty mbyaty imba'erepy ñemumbyre ha sapy'a py'a oguenohë omyasäi korapýre aipo, «onza de oro» ombokuarahy hagua. Upéicha jave ndaje karai Réi oha'äjepitóky hembiguái pahe kuéra ndive.
Oikóndaje upéramo ñe'ëmbegue he'íva upe po'a jo'a ohupyty'va karai Réi oguahëhague chupe aipo «Libro paje guasu iletra'íva» rupi, ombuekovia va'ekue ava arandu peteïme peteï chipa kavure pehënguére. Oikuaaséramo oimeraëva mba'e, taha'e jepe máva renda parehéropa itenondéta karrerahápe, oporandúnteha ilibro guasúpe, omo'akämby itïre anteoho, oipevu oimehárupi kuatia ha upépe ojuhu iporandukue ñe'ëmbojevy.
Vaicha niko karai Réi vy'apópe oikove. Hembiguái retarasáma oiko hagüa ha'ete ojayvy oikóvo ejehevipe'a oka'api ikokuérupi. Hi'ái nda'iporiguasuvéima omokyre'ymi va'erä ichupe, jepémo, ojojoipáma tyguatágui.
Hendypu, hesäiguasu, imorotiguasu, ikyraguasu. Oikónte ára pukukuére kuarahy'äme okay'u, oterere, okaruguasu, opita, oaperita tyky tyky, hi'éu jo'a jo'a, oipokä pokä ipysäguasu ha tuichaicha jepi ojuru pe'a.
Amo huguápeko ndovy'avéi, ndahetia'evéi, ikueráigui tekoreígui. Upéicha rupi ou oike iñakäme mitä reko, oikuaa'ÿgui rei mba'étepa ojapóta, ha osë he'í peteï jeýe hembireko ña Réinape:
-Aha'äséko aikóvo tuka'ëkañy.
-¡Péina upéicharamo ndetarovaitéma! -ombohovái chupe upe kuñakarai.
Ipochy karai Réi ha opu'ä pyta'ä pohýi vai oinupä potávo hembirekópe iñe'ëguasúre. Ha'e katu oguevi'imínte ichugui he'i jey mboyve:
-¡Ahechasetémapa ndeichagua karaiguasu oikóramo korapýre oporomuña ha oporoheka tatakua kupére!
«Upéva añetegua -he'i ipy'ápe karai Réi oguapy jeývo pochy gua'úpema- Nahi'äí upéicha añemotï ha aiko tembiguái jurupe pukarä. Aikeétarö añete ñembojarúpe, ajapo va'erä ñembojaru mombe'úpyrá.
Upémaramo ohenói Poromomaranduhárape ha kóicha he'i chupe:
-Tereho táva ha tava jerére ha oikuaasévape eikuaauka: oha'ävame chendive tuk'ëkañy, ajuhu'ÿramo ame'ëta che'yvy mboja'o mbytemby tymba oïvareheve ipype, ha otopáramo katu añakä'oukáta.

- II -
Pychäichi ryke'y tenondere
Pa'ika'í rekove árape, oïméramo mba'e maymávape ojekuaauka va'erä, oñemotenonde matapu mbopuha omboayvúva ohóvo oñembyatypa peve tapicha oikóva upérupi ohendu hagüa Poromomaranduhára ñemoñe'ë. Oikómi ndaje upéramo ko karai Réi rerekua oguerosapukái ijahy'o soropa peve:
-¡Mávapa! ¡Mávapa karai Réi jehayhuetávandi oha'äse tuka'ëkañy!
Ndaipóri oñemoïséva hese oñehendúgui oïmeha upe «Libro paje guasu iletraiíva» omombe'u va'erä ichupe katuete mamópa oñekañy ichugui. Hi'ariete herakuä pokarëmíjeko ave karai Réi.
Upévare Poromomaranduhára hembe ruguy potaitehápema hína osapukái rei haguére upérupi, Pychäichi ryke'y tenondere ohechávo isype oúva hína vaka ñamihágui peteï kapi'i-pytändyre, ojoko tapeasápe ha he'i chupe:
-Eme'ë cheve «modo» akañy hagua karai Réigui chejuhu'ÿ haguáme.
Ojayvýnte upépe upe guaiguimi anga ha oipo'o mbohapy kapi'i-pytä poty sa'yju ha ome'ë imemby tenonderépe. Ha'e katu oñongatu isombréro kuápe ha oho heseve he'i karaí Réipe:
-Che akañýta ndehegui che-juhu'ÿ haguáme.
-Néi, jahecháne -he'i karai Réi -Upéicha ramo añete ame'ëta ndéve che yvy mboja'o mbytemby tymba oïvareheve ipype. Rojuhúramo katu roñakä'oukáta. Ehai nde réra ko kuatiáre ha ñañoñe'ë me'ë.
Ohaipáreve héra oñepyrürna okañy Pychäichi ryke'y tenondere:
Karai Réi rovake va'ekue karia'y rete joja ojere tejuguasúpe.
Okërupi osënguévo oikóma ichugui apere'a.
Korapýrupi jahecháma opopóva tapiti.
Ñúre huguái vevéma ohóvo aguara, ryguasu uha.
Oñani oñanivehápe ohupyty Yvypaha, opaichagua ñu osoitehárupi. Ojasuru petëi kapi'i-py-tändýpe ha upépe ojerova mbohapy yvoty sa'yjumíme.
Ambue ára ko'ë rire, karai Réi opu'ä, ojovahéi, oarambosa kyra, oho oheka «Libro paje guasu iletra'íva» ha kóicha he'i chupe:
-Karia'y puku rete joja ojerova kuri tejuguasúpe. Okërupi osëma apere'a. Korapýre opopóma tapiti. Ñúre huguái veve ohóvo aguara, ryguasu uha.
Omoakämby itïre anteóho, oipevu oimehárupi kuatia ha omoñe'ë ilibro guasu:
«Oñani Yvypaha peve, opaichagua ñu osoitehárupi; ojasuru kapi'i-pytändýpe ha upepe ojerova mbohapy yvoty sa'yjumíme».
Karai Réi ohenói hembiguái kuérape ha kóicha oporojokuái:
-Tapeho Yvypahápeve, opáichagua ñu osoitehárupi, ha pegueru chéve mbohapy kapi'i-pytá poty sa'yjumi pejuhútava upépe katuete.
Tembiguái kuéra ojapo huvicha he'i haguéicha ha ogueru ichupe mbohapy kapi'ipytä poty sa'y jumi.
Karai Réi omoïuka yvýpe henonde ha kóicha oñemoñe'ë:
-Ejevy nde rekoitépe, karia'y puku rete joja.
Ha upépente ojerova jevy umi yvoty sa'yjumígui Pychäichi ryke'y tenondere.
-Rehecháma chehegui ikatu'ÿha oñekañy he'í chupe karai Réi ha oñakä'ouka.

- III -
Pychäichí ryke'y tenondere ambue
Ko'ä mba'e ojekuaakuévo opárupi isarambi kyhyje ha nosëvéi karai Réi ndive oikeséva ñembojarúpe.
Upéva aja karai Réi ipijohapa anga teko kueráigui ha oikómi jepi he'i hembireko ña Réinape:
-Mba'e háre nipo umi tekove ñembyahýi sa'yju iñakäre oñemyakate'ÿ etei.
Peteï jasy puku ohasa rire ohenói jey Poromomaranduhárape ha kóicha he'i chupe:
-Tereho táva ha táva jerére ha oikuaasévape eikuaauka. oha'ävape chendive tuka'ë-kañy, ajuh'ÿ-ramo ame'ëta chupe che yvy mboja'o mbytemby, tymba oïvareheve ipype, ha amomendiata hese che rajy princesa tenondere. Atopáramo katu añakä'oukáta.
Ha péina jahecha jeýma Poromomaranduhárape, matapu mbopuha rapykuéri, oguerosapukái ijahy'o soro ha ijyryvisëmba peve:
-¡Mávapa! ¡Mávapa karai Réi Jehayhuete hamarangatueté ndive oha'äse tuka'ëkañy...!
Hembe ruguy potaitehápema anga upe karai Réi rembiguái, Pychäichi ryke'y tenondere ambue cho he'i isýpe, ojohéiva hína tembiporu:
-Eme'ë chéve «modo» akañy hagua karai Réigui chejuhú'ÿ haguáme.
Ojepoitýnte upe guaiguimi japepo ruguápe, oipyhy upégui petei piraratïmi ha ome'ë imemby tenondere ambuépe. Ha'e oñongatu inambi kupépe ha oho heseve he'i karai Réipe:
-Che akañýta ndehegui chejuhú'ÿ haguáicha.
-Iporäite upéicharamo -opukavy kañy karai Réi-. Rojuhú'ÿramo añete, ame'ëta ndéve che yvy mboja'o mbytemby tymba oïvareheve, ipype ha amomendáta nderehe cherajy «princesa» tenondere. Rojuhúramo katu roñakä'oukáta. Ehai nderéra ko kuatiáre ha ñañoñe'ë me'ë.
Ohaipáreve héra oñepyrüma okañy Pychäichí ryke'y tenondere ambue:
Karai Réi rovake va'ekue karia'y mbarete pörä ojere mykurë katïme. Okërupi osëma apere'a. Korapýre opopóma tapiti. Ñure huguái vevéma ohóvo aguara, ryguasu uha.
Oñani oñanivehápe ypa rembe'yre ohupyty Yvypaha, opáichagua Y osoitehárupi; ojepoi ygáupa'time, oñapymi ypa ruguaite peve, ojerova ñunundi'ápe, tujúpe ojaitypo ha upepe okañy kirïrïete.
Ambue ára ko'ë rire, karai Réi opu'ä, ojovahéi, carambosa kyra, oheka «Libro paje guasu iletra' iva» ha kóicha he'i chupe:
Karia'y mbarete porä ojerova mykurË katïme. Okerupi osëma apere'a. Kopapýre opopóma tapiti. Ñúre huguái veve ahóvo aguara, ryguasu uha.
Omoakamby itïre anteóho, oipevu oimehárupi kuatia ha kóicha omoñe'ë ilibro guasu:
«Oñani ypa rembe'ýre Yvypaha peve, opáichagua Y Osoitehápupi, ojepoi ygáu pa'üime ypa ruguaite peve ha úpepe ojerova ñunundi'ape. Oisu'úta pinda kuarepoti».
Karai Réi ohenói hembiguái kuérape ha kóicha oporojokúai:
-Peje'ói Yvypahápe, opaichagua Y osoitehárupi, peity ypa ruguaite peve, ygáu pa'üme, ko pinda kuarepoti ha pegueru chéve peteï ñunundi'a peikutútava upépe katuete.
Tembiguái kuéra ojapo huvicha he'i haguechaite ha ojevy pira saingo reheve. Karai Réi omoïuka yvype henonde ha kóicha oñemoñe'ë:
Ejevy nderekoitépe, karia'y mbarete porä.
Ha upépente ojerova jevy upe ñunundi'águi Pychäichí ryke'y tenondere ambue.
-Rechecháma chechegui ikatu'ÿha oñekany he'i chupe karai Réi, ha oñakä'ouka.

- IV -
Pychäichi opu'ä itanimbukuágui

Ko'ä mba'e ojekuaakuévo katu tuichavéntema kyhyje isarambi upérupi ha nosévéi karai Réipe iñembojaru irürä. Upéva aja hete remoimbáma anga tekokueráigui ha oikómi jepi he'i hembireko ña Réinape:
-Mba'e tamora'e aikuave'ëve umi vyropahápe omoïse haguaicha iñakä tuka'ë ra'äme.
Irundy jasy puku ohasa rire ndojejokovéima ha ohenói jey Poromomaranduhárape he'i hagua chupe:
-Tereho táva ha táva jerere ha oikuaasévape eikuaauka: oha'ävape chendive tuka'ëkañy, ajuhu'ÿramo ame'ëta chupe aguerekóva guive mboja'o mbytemby ha amomendáta hese che rajy «princesa» imitakuñavéva. Atopáramo katu añakä'oukáta.
Ha péina jahecha jeýma Poromomanduhárape, matapu mbopuha rapykuéri, oguerosapukái ijahy'o soro, ijyryvisëmba ha iju'aipa peve:
-¡Mávapa! ¡Mávapa oha'äse tuka'ëkañy Karai Réi jehayhuetéva, imarangatuetéva ha ipojeraitéva ndive...!
Ndoikesevéigui mavave ñembojaru pohýi etépe karai itukumboitévandi, are anga oiko oguata ha osapukái rei temberuguypárehema, opu'äme Pychäichi itanimbu kuágui, he'ire ipype:
-¡Oïme va'eräko karai Réi ikostilla pa'ü ave katuete!
Upémarö oho ojerure isymíme, ombovyvýva hína ao sorokuemi:
-Eme'ëmona chéve «modo» ikatu hagua akañy karai Réigui che juhu'ÿ haguáicha.
Ohovasa anga isymi ha ome'ë chupe ju po'imi oguerekóva ipópe hína. Pychäichi oikutu ikamisa ruguáire ha oho heseve he'i karai Réipe:
-Che akañyta nde hegui chejuhu'ÿ haguáicha.
-¡Mamópatame rekañýta chehegui, nde mitä'i sa'yju, revi tanimbu, tü rembi'u! -ipochy karai Réi oimo'ägui oime oñembohoryséva mba'e hese omboúvo hendápe upe mitä morombi- ¡Eguata tereho reñembuepoti mboyve!
Ndaipytaryrýivo Pychäichí, karai Réi ojepopichy ha pukavy ku'épe oporandu ichupe:
-Teräpa reñeñakä'oukase katuete umi nderyke'y moköivéicha...
Ñambopuku reíma ñaína -oñepyta'á Pychäichí-. Eipyso katu nde kuatia ha ñañoñe'ë me'ë.
-Reipotaháicha -he'i tuicha puka pa'üme karai Réi-. Rojuhuÿramo ame'ëta ndéve aguerekóva guive mboja'o mbytemby ha amomendáta nderehe che rajy «princesa» imitäkuñavéva. Rotopáramo katu reñembyepoti kavalleríata ha hi'áriroñaká'oukáta. Ehai nde réra ko kuatiáre ha ñañoñe'ë me'ë.
Ohaipáre héra oñepyrüma okañy Pychäichí:
Karai Réi rovake va'ekue mitä piru resa'ykumi ojere ka'imirikináme.
Okërupi osëma apere'a.
Korapy're opopóma tapiti.
Ñúre huguái veve ohovo aguara, ryguasu uha.
Oñani oñanivehápe ka'aguy pa'ürupi ohupyty Yvypaha, opaichagua ka'aguy osoitehárupi.
Upépe ojerova ju po'imíme ha oho ojekutu peteï yvyra-pytä ohupíva arai peve hu'ä pire guýpe.
Upépe ohecha ojapohague tyke'ýra rembiapokuéichante avei ha oike ichupe kyhyje ro'y.
-Libro paje guasu iletra'íva omombe'úta katuete karai Réipe mamópa aju akañy ichugui. Añembuepoti kavalleríata ha hi'ári añeñakä'oukáta -hasé soro Pychäichí-. Oimemínepa anga ko'árupi tekove ikatúramo chepytyvöse va'erä rehegua...
Ohendu upe ju ñe'ë rasë po'imi peteï ypeku ombota mbotáva hína upe yvyrarakä pireruýrupi hembi'u rekávo. Oiporiahuvereko anga ha he'i chupe:
-Anive rekyhyjétei, che roipytyvöne.
He'íre voi ohekýí upe ju po'i ha oikutu ipepo guýpe.
Upépe upe jumi ojerova guyra raguemíme.
Upémaramo guyra ypekü oveve karai Réi rogaguasu peve.
Oike kotypýpe ha ojuhúvo ikerambu, oipe'a jey upe haguemi ha omokañy óga jára kasö bolsillo kuápe.
Umíva ojaporire, guyra ypekü oveve ha oje'ói Yvypahágoty, apáichagua ka'aguy osoitehárupi, haitymi ñangarekóvo.
Koichaite oñemombe'u, ha kóicha oikómine raka'e Pa'ika'i rekove árarupi.

- V -
Ambue ára oiko vaekue raka'e
Ambue ára ko'ë rire, karai Réi opu'ä, ojovahéi, oarambosa kyra, oheku «Libro paje guasu iletraíva», ha kóicha he'i chupe:
-Pychäichi ojerova ka'imirïkináme. Okërupi osëma apere'a. Korapýre opopóma tapiti. Ñure huguái veve ohóvo aguara, ryguasu uha.
Omoakamby itïre anteóho, oipevu oimehárupi kuatia ha kóicha omoñe'é ilibro guasu:
«Oñani ka'aguy pa'üre Yvypaha peve, opáichagua ka'aguy osoitehárupi; ojerova ju po'imíme ha oho ojekutu yvyra-pytä ohupiva arai peve hu'ä pire guýpe».
Karai Réi ohenói hembiguái kuérape ha kóicha oporojokuái:
-Tapeho Yvypahápe, opáichagua ka'aguy osoitehárupi; pehapy upe yvyra-pytä ohupíva arai peve hu'ä; pembogua yrupëme itanimbukue, ha pegueru chéve petëi ju po'imi pejuhútava upépe katuete.
Tembiguái kuera ojapo huvicha he'i haguéicha ha ndojuhúi mba'eve. Tindy ha kyhyjéreheve ojevy karai Réipe omomarandu:
-¡Po'akä'oukapáta! -oñarö karai Réi.
Ha upépe oñehendu Pychäichi pukakue guemi, ojoguáva guyrarague ñe'ë po'i kangymíme ha osevaicha herüguágui.
Oheka hikuáí ¡chupe iñakänga'upa peve ojere jere reígui, ha amo ipahápe karai Réi ndojejokovéima ha osapukái pÿahë vai karaiñe'ëme:
-¡Pido, pido!
Ombohováinte ichupe upe guyrarague pukakue po'imi osévaicha herüguágui.
Upémaramo karai Réi he'i ñembojuruhe'ëtépema:
-¡Ejevýmomandina nde rekoitépe, che ra'ymi Pychäichi!
-¡Mba'eveihavéramo! -oñehendu Pychaïchí ñe'ëngue po'imi-.
Cheve ndachemoñuhäichéne pokarëme. Ehenói karai Pai'í, karai Alcalde ha karai Alguacilpe, ha tombohavái nde réra kuatiáre karai Escribano revake ha «Sello de España» guýpe.
Jepémo karai Réi nome'ëséi mba'eve, ojapomante va'ëra Pychäichi oikuaita haguéicha oikaaséramo mba'éicha rupípa upe mitä pyruru okañy kuaa ichugui ha ombotavy ilibro arandúpe.
Upéicha, oñembyatypámaramo umi poguasu jeheróva, ha ohaipaire héra kuéra karai Réi réra rovái, «Sello de España» guýpe, karai Escribano rovake, osé oveve karai Réi bolsillo kuágui upe ypekü raguekuemi; ovevýí sapy'a henondépe kuéra ha ova jevy Pychäichíme.
-¡Ápente che! -osapukái ha oipyhy mesa árigui upe kuatia jehaipapyre ramóva ha okua heseve karai Réi pochy jera ra'ärovo.
Heko tapiápe Pychäichi oho ndouvéi. Aipongo upe guive karai Réi oguerokyhyje ojevy mba'éramo guarä upe mitä imba'e rekávo.
Hi'ári oñemyrö ha noha'äsevéi tuka'ëkañy.
.
Enlace a la versión de:
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

5 DE MAYO: AGUSTÍN PÍO BARRIOS ARAMBOTY / Publicado en GOOGLE GRUPOS GUARANI ÑE’Ê - 8 de MAYO

5 DE MAYO: AGUSTÍN PÍO BARRIOS ARAMBOTY
ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI
Maitei horyvéva opavavépe
David Galeano Olivera
AGUSTÍN PÍO BARRIOS MANGORE
Leer original (hacer clic) en VIKIPETÂ:

Agustín Pío Barrios, ojekuaáva "Nitsuga Mangoré”-pe, (heñóil 5 jasypópe ary 1885 táva San Juan Bautista de las Misiones-pe ha omano 7 jasypoapy ary 1944, péva San Salvador, El Salvador-pe) ha’e guitarrista clásico avei compositor paraguayo ijypykuéra Guarani.
Iñepyrũmbýpe
Heñói tavaguasu San Juan Bautista Misiones-pe, ha’e hetaitere hogaygua oñemoarandu ha oguerohory purahéi ha mbarakapu, péicha umi pokõi joyke’y mbytégui oĩ ombopúva peteĩ instrumento ha péicha omopyenda Orquesta Barrios.
Itúva argentino Doroteo Barrios, cónsul hetã Misiones-pe ha isy Martina Ferreira, mbo’ehára (directora) mbo’ehao mitãkuñamegua Villa Florida-pe.
Ohupytývo 13 ary Agustín oike Orquesta Barrios-pe ha peteĩ ára 1898 jave omotenonde concierto omoaguĩva mbo’ehára Gustavo Sosa Escalada ha orekóva ichupe pupilo ramo ha oike formalmente repertorio guitarra clásica-pe. Péicha oreko techapyrãrõ i-guía, Barrios ombohasáva omoarandu haguã obra ojekuaavéva compositor-kuéra tuichavéva guitarra clásica péva, ha’eháicha: Francisco Tárrega, José Viñas, Fernando Sor, Dionisio Aguado, Julián Arcas ha Joaquín Parga. Sosa Escalada ijurujái hese temimbo’erõ omoñe’ẽva ituvakuéra Agustín ová peve Paraguaýpe oñemoarandúve haguã tekombo’e musical y académica Colegio Nacional de la Capital-pe, orekóvo Instructor ramo Nicolás Pellegrini.

Peteĩha Jekuaauka
Oñemoarandu rire Colegio Nacional, oñepyrũ opresentávo concierto ha omohendávo. Péicha presentación orekóva solista ha’éva 1907 espectáculo ombosako’íva Sosa Escalante. Péicha 1908 ojekuaáva Paraguái pukukue, presentación ojapóva ijoyke’y, poeta Francisco Martín Barrios. Agustín ombopu mbaraka ha Francisco he’i ñe’ẽpoty.
Ary 1910 Barrios osẽ tetã oikuave’ẽ haguã presentación Corrientes (Argentina), ha péva osẽ porãitereígui, oúva oplanea arapokõindýpe concierto omoha’ãrõva 12 ary. Corrientes-gui ohasa Buenos Aires-pe ha upéicha oho Uruguay gotyo ary 1912, Brasil, 1916, ha Chile-pe.
Oime ko periodo jave umi obra notable orekóva: La Catedral(1921), Estudios y Preludios, Madrigal, Allegro Sinfónico ha Las Abejas(1921). Péicha crítica internacional he’i sehe ha’eha peteĩ concertista kakuaa ha ohenóiva 'kurundu mbarakápe.

Imano omohẽrakuáva
Péicha Agustín Barrios ojejuhu Sâo Paulo, Brasil-pe, El Diario Paraguaýgua, omoherakuã 13 jasyporundy ary 1918 imano. Upel artículo he’i: En Melo, en la República del Uruguay, omondýi ichupe imano eximio artista paraguayo, ko’ãva oñepyrũvo jasy ohóva. Hi’angape henyhẽ melodía ha imbarakapurupive ombopúva ka’aguy ha orekóva tyapu asyetéva ha ipochýva ijypykuéragui oúva, oho yvóra rehe oikundaha, peteĩ rapsodia, he’íva umi kuimba’e he’ẽmbýva, ipurahéi, oguahẽ meve imano, peteĩ guyra ohupytýva ichupe honda-icha.Oreko ha ohasa 30 día ikatu haguã upe noticia oñedesmenti.

Ijeju jey Paraguáipe
Ohasa rire 12 ary, Agustín ha ityvyra Francisco ou jey Paraguái gotyo ou ojuhu guerra civil, jepénte omotenonde presentación opáichagua Paraguaýpe ha avei táva okaháre. Péicha musicólogo Juan Max Boettner imandu’a he’ívo: 'Che mandu’a hese amo ary 1922 rupi, jasy rendýpe San Bernardino pyharépe. Ha’e imbarakapu ipajévape ore mbojuruhe’ẽ. Ikyvy he’i ñe’ẽpoty "Ohenúvo Beethoven rembiapo" ha ombyatýva purahéi ipypukúva “Claro de luna" ha’e omohendáva ijeheguiete.
Jasyteĩme 1925 ojapo penúltima presentación Paraguáipe, Plaza Uruguaya-pe, ko’ápe ha’e oipytyvõ omopu’ã haguã peteĩ escenario ha ogueru apyka omohendávo. Upérõ opresenta hembiapo El Bohemio. Péva 25 jasypokôime ary 1925 oho ha ndouvéi hetã Paraguáipe.

Ojekuaauka tetã pytaguáva rehe
Ary 1929 oñepyrû gira heta táva guasu orekóva Brasil-pe, upépe carnaval ary oñemotenondévape ojuhu oimérõ Río de Janeiro-pe hembirekorã Gloria oimoirũva ichupe ipaha peve. Ijapytépe 1932 ha 1934, Barrios oñepresenta Venezuela, Trinidad Panamá, El Salvador, Colombia, Costa Rica, México, Guatemala ha Honduras-pe.
Omohu’ãvo 1932 oñepresenta Europa ha Estados Unidos-pe, omoañete ra’ẽ 1934 jave oikuaávo Tomás Salomoni, embajador del Paraguay México-pe, ojapóva gestión oñepresenta haguã Belgica-pe, péva Conservatorio Real de Bruselas, setiembre 1934-pe. Péicha Bruselas-gui ohasa Paris, Berlín ha Madrid gotyo. Péicha investigación omotenondéva Lito Barrios, ojuhu Tomás Salomoni omoirũva’ekue mbo’ehaópe Agustín Barrios oñemoarandúva, lColegio Nacional de la Capital), péicha umi curso omyakãva Agustín. Péva ojoaju pe he’íva Salomoni oipytyvõha Mangorépe ijehópe, ndaha’éi eximio artista, sino ha’égui iñirũ mbo’ehaópe imitãrõguare.

Heñóivo "Mangore"
Péicha 14 jasypoapy ary 1932 opresenta, Bahía, Brasi-pel, oñembohéra Nitsuga Mangoré, ha’éva Paganini mbarakápe ka’aguy Paraguái orekóvape, ko’ápe Nitsuga réra hína Agustín, ojehaíva ijypývo; ha Mangoré ou legendario tendota guaraní oñorãirõva’ekue conquista española jave; péicha ko téra, oipyhýva idea oñepresentávo concierto-pe ha omondévo ao ijypykuéra omondeva’ekue Paraguáipe.
Osẽ porãiterei ko personaje "Mangore" heta tendáre ojekuaáva cacique ramo héra teépe. Péicha avei oñemoĩ omoherakuã mombe’upy omombe’úva reducciones jesuíticas-pe ojehekombo’ehague, ndaiporivéiva 1800 mboyve.
Ko’ã ára guive ijeguatápe ou jehai he’íva péicha : Tupã, ágã peteĩ oñemomba’eguasúva ha oñangarekóva che ypykuéra rehe, ojejuhu ka’aguy ijyvotypáva ha he’íva: "Eguereko ko caja misteriosa ha ehechakuaa iñongatupy". Ha embotývo ipype umi guayra’imimi opurahéiva oúva yvotýgui ha ánga ojeporiahuverekóva ka’avo ha mba’ekuéra, ohejareíva che pópe. Eipyhýke, emoañetévo Tupã ome’ẽva ndéve ne ñe’ã ykére; eñañuã ha tohasa heta jasy yvu jerére. Ha peteĩ pyhare, Jasy, ohaíva ysyry hesakãitéva, reñandúvo tembiasy che anga india-gui, poteĩ rayo de plata ijapytépe ohechakuaávo arcano secreto, ha orekóvo ikurundu: huguaite guive caja misteriosa, heñói sinfonía maravillosa opavave ñe’ẽ tupãsýicha tekoha noñembyaíriva América-pe. Mangoré”.

Ikuaandy ha hekoitéva
Barrios oime interesado ndaha’éi purahéipente, oñemoaguĩ filosofía, ñe’êpoty ha teología. Péicha avei castellano ha Guarani ñe’ẽ, Paraguay mba’éva, orekóva conocimiento inglés, alemán ha francés-pe.
Barrios herakuã interpretación orekóvape, en vivo ha grabaciones rupive -ha’e mbaraka peteĩha clásico ograváva oñeikuave’ẽ haguã disco 78 rpm.
Oikuaáva teoría musical-gui ombohape ichupe estilo opaichaguáva: barroco, clásico, romántico ha descriptivo. Ipurahéi ojekuaa oñemohendágui tavarandu, oha’ã ha avei purory tupãme.
Upe composición oñemohenda purahéi ha jeroky opáicha América Latina, ambue mba’e: cueca, chóro, estilo, maxixa, milonga, pericón, tango, zamba, zapateado, polca paraguaya.
Ko’ãva apytépe hembiapo ikatu ojehechakuaa orekóha carácter Romántico ipuku’imíva, jepénte oime purorýpe peteĩha mbyte siglo XX. Omoĩ preludios, estudios, valses, mazurcas, tarantelas ha romanzas.
Omoheñóiva omohenda 300 piesa mbarakápe, ko’ãva imbarete ha omokyre’ỹva ha odefendéva César Amaro, John Williams, David Russell, Laurinho Almeida, Abel Carlevaro, ha hetave, péicha okakuaáve repertorio guitarra clásica-pe.
John Williams he’i Barrios-pe: "Peteĩ mbaraka ombopúvaicha /compositor, Barrios ha’e opavave apytépe, opena’ỹre pe ohendúva. Ipurahéi oreko forma iporãvéva, ipoética-ve, ha’evéma...opavave! Ha péicha oĩve tiempo ỹme. Upéva rehe ha’e compositor he’isevéva Sor térã Mauro Giuliani ha ndorekói he’iséva compositor ramo -péva mbarakapúpe- ha’éva Heitor Villa-Lobos".
Barrios oreko peteĩ carácter excéntrico ha ciclotímico, oje’eháicha. Oĩva hese ára oĩha ñembyasýpe nomohendáiva ha nombopúiva mbarakapu ha umi etapa oiméva kyre’ỹ ha vy’apópe oñembotývo ha ojepokuaávol tiempo orekóva. Ojekuaa ha oñemomba’e guasu avei ichupe ha’égui atleta ikatupyrýva.

Hekove pahávo
Barrios oujey oĩ rire gira europea 1936 arýpe ha ojekuaauka Venezuela, Haití, Cuba, Costa Rica, Nicaragua, El Salvador, México ha Guatemala. Araka’eve ndikatúi omoañete ikerayvoty ha’éva ombopu Estados Unidos-pe, péva oñembotovégui visa iñirũ Gloria –pe.
Oime jave México-pe ho’a hese pytũ (infarto) ha oreko paro respiratorio ha umi pohânohára oñemoñe’ẽ ichupe ani haguã ojepyapýve. Peteĩ hi’agirũ oipepirũ ichupe oho haguã oiko Costa Rica-pe, omonéĩvo Presidente El Salvador, General Martínez, oñemohesãijeývo upe tetãme. Upéi oje-rekupera-jey, ojeporavo mbo’ehára mbarakápe Conservatorio Nacional de Música.
Péicha 7 jasypoapy ary 1944 jave oguahẽjey ichupe infarto ogueraháva ipytu ha omano orekóvo 59 ary. Pa’i omoirũva ichupe omano meve Barrios he’íha: "Ndakyhyjéi ahasava’ekuégui, pero ndaikuái ahasápa ko misterio pyhare orekóva". Hetekue oñeñotỹ Cementerio de Los Ilustres orekóva San Salvador retã.

REHENDUSÉRÔ “DANZA PARAGUAYA” HA’ÉVA AGUSTÍN BARRIOS MBA’E, EHESAKUTU KO’ÁPE:

Hilario Yañez ombopu Danza Paraguaya:
http://www.youtube.com/watch?v=Suf_5Biyxfc

Berta Rojas ombopu Danza Paraguaya:
http://www.youtube.com/watch?v=Qf1vKiuzk94&feature=related

Luz María Bobadilla ombopu Danza Paraguaya:

viernes, 7 de mayo de 2010

FÉLIX DE GUARANIA - PARAGUAÎ YVOTY TECHAGA’ÙGUI OMANO! / Fuente: JOSÉ ASUNCIÓN FLORES. MÚSICAS Y LETRAS CON ORTIZ GUERRERO. Autor: CATALO BOGADO B.


PARAGUAÎ YVOTY TECHAGA’ÙGUI OMANO!
Poesía de:
FÉLIX DE GUARANIA
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )
.
PARAGUAÎ YVOTY TECHAGA’ÙGUI OMANO!
.
Ko árape, che irû nguera,
Péina ñaromandu’a,
Kuimba’e hyapúva héra
Ha ombopotyva tetã.

Mbo’ehara iñarandúva,
Omimbi hapykuere...
Ñande yvy omokunu’ùva
Ku ára ha pyhare.

Tetâ poyvi ikorasôme,
Pytâ, morôtï, hovy,
Oikómi yvate ipópe
Ñane retâ pumbasy.

De táva rayhupápe
Mba’apo nomomba’ei,
Eíra ijahy’okuápe
Hesehápe opurahei.

Hembiapo "Guarania" hera,
Ñande yvy poty rykue,
Ñande reko omoañetéva
Ha yvate ogueroveve.

Kuimba’e porayhujára,
Op ára ha’eve!
Ha opa tavaygua ohecháva
Ijykére katuete...

Che mandu’a peteï ára
Oityrô guare iñe’ê,
Mitàrusu ojejukava
Oguero’ÿrô ha’e.

Tekosa’ÿ omongy’áva
Tuichami ohovapete,
Hemiandu ombojeroviáva
Jepevente oñeinosê!

Mombyry ñane retâgui,
Hekópe kuimba’ete,
Toime oimehape oimehágui
Imandu’áva hese.

Nda’ei hesay hováre
Upérupimi oiko hague,
Jepe ikorasô ruguare
Oime ñembyasy oikove.

Opa hendápe oguâhêva
Ñerâve’ÿ ombopoty
Ha chupe oñemomba’éva
Ohayhúre ñande yvy.

Upei, ñaimo’â hasyva,
Oma’êmi mombyry...
¡Mba’epo chugui okañyva!
Hese rojepy’apy.

Oime hasyha he’íva
Ikorasôgui ndaje...
Têra ku ikangue ombo’íva
Nomongue véiva ichupe.

Piru, juku’a sosópe
Ápe, amóme otavahu...
Ha oiméma he’íva: ¡Aipópe!
Upeva chichâ guasu.

Ha upeicha oguâhê pe ara
Jahecháma ojepyso...
Mba’epo chupe ojukáva,
Ndikatúiva ojejoko.

Cheko aikuaá, che irû nguera,
Ha’épa mba’égui oho...
Namba’asyi pe Omboguéva
¡Techaga’úgui omano!
Félix de Guarania,
Agosto de 1999.
.
Director editorial: Pablo León Burian
Diseño de tapa: JUAN MORENO
Editorial El Lector, http://www.ellector.com.py/
Asunción – Paraguay, 2004 (206 páginas)
Enlace a datos de: JOSÉ ASUNCIÓN FLORES
Enlace a datos de:
MANUEL ORTIZ GUERRERO
.
Visite la
GALERÍA DE LETRAS
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

JULIÁN BOBADILLA - NDE ÁRA JAROHORY (SERENATA PARA UNA MADRE) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ


NDE ÁRA JAROHORY
SERENATA PARA UNA MADRE
Letra: JULIÁN BOBADILLA
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
RAMONA RAMÍREZ DE ARROYO era la típica madre campesina, de una sabiduría sin fronteras. No leyó libros, pero la vida le había dado una ciencia tan grande para sobrevivir y compartir con sus semejantes que nada le era ajeno ni extraño en el universo. El sufrimiento templó su espíritu y la esperanza le dio alas para tener la certeza de que después de la noche siempre está aguardando el alba. Ninguna tormenta, por violenta que fuera, la hacía tambalear.
- Umi oikova’erã ko oimbáma voi Bíbliape. Ndapejapuraiva’erã: oñangarekótava pende rehe, mamo pehohápe, penera’ãrõma voi hína he’ímiva’erã oréve (Lo que va a ocurrir ya está escrito en la Biblia. No tienen que apurarse: quien les va a cuidar, dondequiera que fuesen, ya está esperándolos) nos solía decir como adivinando que íbamos a irnos lejos, por países extraños-, recuerda a su madre GERARDO ARROYO, músico y compositor nacido el 8 de diciembre de 1924 en Yvy pohýi, a orillas del mítico Lago Ypoá, del lado del departamento de Ñeembucú.
Junto a sus hermanos RAMÓN y ESTEBAN conformó un trío. Después de vivir junto al Ypoá se mudaron a Isla Sakã, cerca de Yegros, en el Departamento de Caazapá. Con el tiempo, luego de pasar por Argentina y Uruguay, se marcharon al norte anclando en Venezuela y recorriendo en giras permanentes los países centroamericanos.
"Mamá era muy positiva. Tenía una fe única. Inspirada en ella, en 1962 más o menos, hice NDE ÁRA JAROHORY. Era su cumpleaños. Fue su regalo. La polka está pensada como una serenata", explica GERARDO ARROYO en su casa de Villa Elisa.
El autor de la letra es JULIÁN BOBADILLA, poeta nacido en la compañía Rincón de Luna, del distrito de Concepción el 28 de enero de 1914 y fallecido en Asunción el 18 de agosto de 1980, según referencias de PEDRO ENCINA RAMOS y TATAJYVA (1).
"A mi pedido y luego de darle las referencias con respecto a mi madre, me hizo la letra. Luego yo escuché la música que calzaba a lo que me escribió. Digo 'escuché' porque a mí la melodía me viene en la mente. Es como si alguien me dictara y yo recuerdo. Cuando letra y música estuvieron listas le hicimos escuchar a mamá quien se emocionó mucho", rememora el que también es autor de la música de ENSUEÑO DE CLARO LUNAR.
"Con esta música ocurrió algo si se quiere extraordinario. En 1967 yo estaba en Venezuela, país en el que viví durante varios años. Mamá no estaba enferma ni nada. Mandó llamar a mis hermanas y hermanos. Estaba acostada en su cama. 'Pohenoiukáko porque ko yvy apére che ajapopáma ajapova’erã. Chéko aháta aína (Les hice llamar porque yo ya cumplí mi misión en este mundo. Y me voy a ir)', les dijo con toda seriedad. 'Mamo piko rehóta', le preguntaron entonces. 'Ha aháta aína (y me voy a ir)', les contestó. Y pidió que pusieran la grabación de Nde ára jarohory. 'Che moñenomi (acuéstenme)', pidió mamá. Y mientras sonaba la música, mansamente, se fue de esta tierra. Yo, lastimosamente, no estuve presente pero mis hermanos y hermanas me contaron cómo con mi obra, en paz, mi madre se despidió de ellos. Por lo visto sintió que su hora le estaba llegando", concluye su relato GERARDO ARROYO.
(1) Pedro Encina Ramos, Tatajyva. Las cien mejores poesías en guaraní. Asunción, 1997. Págs. 153-4.


NDE ÁRA JAROHORY
Aipo’o che yvoty
para cantarte en tu día
esta agreste melodía
nde apysápe tahory
arúvo che pojopy
en tu fecha venturosa
este manojo de rosa
ndéicha ipõrãva yvoty
despierta mi madre hermosa
nde ára jarohory.

Nde kéra taijyvoty
en alas de azul quimera
y cual una primavera
akóinte tandepoty
ha umi Tupã rataindy
iluminen tu sendero
y cada sol mañanero
nde rape tomboysapy:
son mis augurios sinceros
aipota rehupyty.

Che symi py’apõrã
te traigo mi serenata
junto a la luna de plata
ñande resape haguã
joheipyréva kuña
como tú no hay en el mundo
un amor puro y profundo
rereko chéve guãrã
por eso en tu día fecundo
ndéve aru puraheirã.

Hesakãma mombyry
risueño sol ya se asoma
y ya despiden su aroma
nde korapygui yvoty
okukúiva umi ysapy
y los pájaros cantores
entonan himnos de amores
nde ára oguerohory
y yo te traigo estas flores
nde pópe guarã che sy.
.
Letra: Julián Bobadilla
Música: Gerardo Arroyo
.
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa: CALO
Diseño de tapa: Isaac Duré Giménez E
ditora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2007
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

GREGORIO PÉREZ BURGOS - MI ROSA TEMPRANA (EL AMOR EN TODO SU ESPLENDOR) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ


MI ROSA TEMPRANA
EL AMOR EN TODO SU ESPLENDOR
Letra: GREGORIO PÉREZ BURGOS
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )
.
«Ndaha’eiva’ekue peteĩ amor prohibido porque ha’e avei oguerekó derecho ojehayhu ha oporohayhúvo (No fue un amor prohibido porque ella también tenía derecho de ser amada y de amar», reflexiona el profesor GREGORIO PÉREZ BURGOS -autor de MI BARQUITO DE ESQUELITA-, músico, compositor y docente nacido en la compañía Potrero Angelito (Itacurubí de la Cordillera) el 13 de setiembre de 1940.
A él, desde muy pequeño, le apasionó la guitarra. La primera que tuvo fue de fabricación casera, rudimentaria. Con el tiempo, mejoró su arte y actuó en diversos escenarios del país.
Tenía alrededor de 25 años cuando se registra en su itinerario de vida la profesión de zapatero, sumada a la de músico. Vivía ya -como en el presente- en Eusebio Ayala. De día, sin tregua, «resucitaba» los calzados que caían en sus manos y de noche se dedicaba a cantar.
«En aquel tiempo mi hermano RUFINO PÉREZ BURGOS cantaba con mi primo hermano ABDÓN PERALTA conformando el DÚO PÉREZ-PERALTA. Estaban en el apogeo de su éxito. Yo les acompañaba a todas partes, incluso cantaba con ellos. A mí me entusiasmaba mucho eso y me alentaba», cuenta el que al terminar el Bachillerato estudió magisterio y ejerció la docencia en varias instituciones del departamento de La Cordillera.
«Fue alrededor de 1970 que yo escribí y le puse la música a MI ROSA TEMPRANA. En aquella época, en el centro de Eusebio Ayala, sobre la ruta que pasaba entre las casas, estaban las chiperas. Una de ellas llegó como tres años antes de que yo compusiera esa obra junto a mí para que le arreglara su zapato. Era muy hermosa, de Caacupé. Recuerdo que no tenía plata, hablamos y, de a poco se inició una apasionada historia de amor. Cuando eso yo tenía 26 años, más o menos, y ella 30», cuenta el docente ya jubilado.
Esa mujer no solo vendía chipas sino también su cuerpo. Esto explica la expresión del músico-zapatero que encabeza este relato. «Ha’e pingo kuña de la vida ja’e porã mandivoi. Che akã vaiete hese porque aĩchagua la nde rayhúrõ nde rayhu porã, ha ohechauka ndéve todo el esplendor del sexo. Umi otro kuña ningo ku vaka lechéraicha: nunca nome’ẽmbái ndéve la ikamby (Ella era una prostituta, para no dar vueltas. Me enloqueció porque esta clase de mujeres, si te ama, te ama de verdad y te muestra todo el esplendor del sexo. Las otras, en cambio, son como las vacas lecheras: nunca te dan toda su leche)».
Gregorio no quiere decir su nombre. «Vamos a citarla no más como yo le llamé en mi canción rosa temprana. Su recuerdo es muy sagrado para mí por lo que viví con ella y es mejor no dar sus datos personales».
«Estuvimos juntos durante unos tres años. Ella seguía en sus dos trabajos, pero era a mí al único que quería. Un buen día, sin pelearnos ni nada, ella desapareció de mí, se fue para siempre. Le busqué por todas partes, pero esta es la hora en que no aparece», sigue contando.
«Fue entonces, cuando me dejó, que compuse MI ROSA TEMPRANA. Amoĩ chupe pe título porque ha’éngo peteĩ yvoty ahẽtũmiva ko’ẽmbotávo apu’ã mboyve akay’u (Lo titulé de esa manera porque ella era la flor a la que besaba cerca del amanecer antes de tomar el mate). Cuando se fue me quedé triste y desconsolado», termina de contar GREGORIO PÉREZ BURGOS.

MI ROSA TEMPRANA
Mamóiko reho ra’e fragante rosa temprana
en tristeza la mañana amo léstepe hesakã
ha che resa ikã ndaikatu mo’ãi ake
che py’a operere hi’ãiténte rohecha.

Aikóva che roheka por la senda de mil caminos
cual un triste peregrino aikóva che añorei
aimo’ã vaicha gueteri ãgãite ku rotopáta
ava piko oimo’ãta ne mombyry chehegui.

Ndaikatúvai che resarái tu tierna dicha, dulzura,
aquella noche de luna jajuayhuetérõ guare
uperõ ja’eva’ekue ñandénte ojupe guarã
ha che ko ni napensái aju haguã roperde.

Aipotánte che revy’a divina bella princesa
porque chéve la grandeza nderehénte atopa
ha peicha apavarã con mi pena, mala suerte,
con mi amor inocente jeyva’erã.
Letra y música: Gregorio Pérez Burgos.
.
Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Autor y ©:
MARIO RUBÉN ÁLVAREZ
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa:
CALO
Diseño de tapa: Isaac Duré Giménez
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2007
.
Visite la
GALERÍA DE LETRAS
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

GIRALA YAMPEY - KO’ẼYU REKÁVO (EL SUEÑO DE LA LIBERTAD) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ


KO’ẼYU REKÁVO
EL SUEÑO DE LA LIBERTAD
Letra: GIRALA YAMPEY
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
Su sueño más constante y duradero fue -es todavía- ver a su patria «libre de ataduras, nativas o extrañas» como quería CARLOS MIGUEL JIMÉNEZ. Y a ello dedicó buena parte de su vida. Su condición de poeta le permitió encontrar en el cauce de las palabras la forma de expresar el encendido amor a los suyos.
GIRALA YAMPEY -nacido en Quiindy, departamento de Paraguarí el 11 de junio de 1923, hijo de un «turco» venido del Líbano, vivió en Carapeguá hasta los 11 años y luego en Asunción-, desde muy joven, sintió en su pecho la llama viva de la indignación ante las injusticias.
Como dirigente estudiantil, militando en lo que desde la década de 1950 se oficializaría como Partido Revolucionario Febrerista, el general HIGINIO MORÍNIGO -que gobernó de 1940 a 1948- lo encarceló y lo confinó varias veces. A golpes quería apagar el tizón de su rebeldía.
La revolución de 1947 lo llevó -como a tantos otros-, a Buenos Aires. Esos aires, sin embargo, le eran extraños. Estaban muy lejos de la brisa de su tierra. Por eso, se ubicó no lejos del Paraná, en Chavarría (Corrientes) primero y luego en la capital provincial.
Trabajando como contador -su profesión- o cultivando arroz, se mantuvo incólume en sus ideales. La literatura sería, con el tiempo, el camino que elegiría como arma de lucha. El contacto con «las hermosas palabras» del AYVU RAPYTA recopilado por LEÓN CADOGAN o LOS MITOS DE LOS APAPOKÚVA-GUARANI, de KURT NIMUENDAJU HUNKEL lo acercó mucho más a esa forma de la esencia que es la poesía.
Un hito importante en su vida fue el TALLER LITERARIO «KO’ÊJU» del que formó parte en Corrientes ya en la década de 1980. Su poemario KO’ÊJU REKÁVO «fue tipeado, compaginado y armado artesanalmente» en la fragua de ese taller, según relata en un correo electrónico el escritor que sigue viviendo en la vecina Corrientes.
El encuentro con el maestro HERMINIO GIMÉNEZ le dio, a través de la música, un vuelo de mayor altura a su producción poética. Aunque no lo conocía personalmente, algún vínculo ya tenía con él. «VICTORIA MIÑO, su viuda, era compañera de estudios de mi hermana LEILA YAMPEY en el Liceo de Niñas de Asunción. A su tío REMBERTO GIMÉNEZ -quien vivía muy cerca de nuestra casa y era profesor de música de mi amigo ANÍBAL FADLALA- lo conocíamos y veíamos, sin mantener un contacto personal», recuerda Yampey.
«Desde que vino a residir -por segunda vez- a Corrientes, en la década de 1980, frecuenté asiduamente su hogar. Me invitaba a presenciar los ensayos de la Orquesta y el coro de la Municipalidad, bajo su dirección», rememora también.
«Esto es todo un programa de liberación», le dijo el maestro cuando leyó los versos de KO’ÊJU REKÁVO, título de uno de sus poemas que le dio nombre al libro. Concordando plenamente con su contenido, musicalizó varios de sus poemas.
«La idea era escribir letras que no llegaran a ser panfletarias ni partidistas, pero que delataran la sufrida vida campesina y destacaran los valores de la democracia, la justicia y la paz», explica GIRALA YAMPEY.
«El libro fue presentado en el salón de la Sociedad Libanesa de Corrientes el 19 de agosto de 1986 con la actuación del Coro y la Orquesta de Corrientes, que ejecutó varios de sus temas», relata el autor.
No todo fue tan fácil, sin embargo. El dictador Alfredo Stroessner ejercía influencias incluso más allá del territorio que gobernaba con mano ensangrentada. Las ejecuciones de EL NIDITO y UN CAMINO DE ESPERANZAS fueron prohibidas por el gobierno de la Provincia. «A Herminio le sorprendió la sorpresiva e injusta disposición», dice Yampey.
Por encima de esas iniquidades, la obra pervive. En el soporte de un casete, junto al libro, la voz del poeta exiliado que nunca se fue del todo de su país, sigue viva, junto a las aún no concluidas luchas de nuestro pueblo.

KO’ẼJU REKÁVO
En las luchas compartidas
con lenguaje ava ñe’ẽ
nuestras lanzas bien erguidas
marcharemos tenonde.

Los derechos de las gentes
y el pan del chokokue
que defiendan los valientes
con su lucha, kuimba’e.

Brotarán las azucenas
al sonar los mbaraka
y las calles asuncenas
lucirán su jeguaka.

Se abrirá la madrugada
con el libre sapukái
y la patria liberada
no será ya tembiguái.

Levantemos la bandera
de la patria porãite
que mantienen prisionera
los capangas mbarete.

Desunidos los empeños
que la quieren libertar
solo bordan nuestros sueños
un futuro despertar.

Y la Libertad soñada
con su gloria yma guare
opytáma desolada
hace tiempo ipyhare.

Levantemos la bandera
al buscar ko’ẽmbota
derribando la barrera
donde sufren los mitã.
.
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa: CALO
Diseño de tapa: Isaac Duré Giménez
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2007
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

jueves, 6 de mayo de 2010

RUDI TORGA - MBORAYHU RAPE (JOAYHUKUE RATĨ - UNA MELODÍA HUÉRFANA) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ


MBORAYHU RAPE
Letra: RUDI TORGA
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )
.
JOAYHUKUE RATĨ
UNA MELODÍA HUÉRFANA

-MBORAYHU RAPE ya tiene música de ALEJANDRO CUBILLA-, le advirtió RUDI TORGA (GABINO RUIZ DÍAZ TORALES) a ATANASIO GALEANO -músico y compositor nacido el 2 de mayo de 1960 en Coronel Oviedo- luego de que éste, en el Ciclo de Conciertos al Mediodía organizado por la Municipalidad de Asunción, cantara varias obras del poeta a las que le había puesto la melodía.
Lo que había ocurrido es que el compositor encontró en MANDU’ARÃ -poemario de Rudi Torga- la letra que le había inspirado una música. Desconocía que alguien se le hubiese anticipado ya.
- ¿Y qué puedo hacer?-, le preguntó Atanasio a Rudi.
-Tenés que hablar con el maestro Cubilla y si él te autoriza, yo no tengo problemas-, le replicó el autor de DONDE MI CANTO PASÓ.
«Lo cierto es que hablé ahí mismo con ALEJANDRO CUBILLA porque se encontraba en el acto de homenaje a Rudi realizado en 1994. Le planteé lo que el poeta me indicó y me respondió: 'Chéngo péa ja’amomúsikama (Yo ya musicalicé)'. Fue todo lo que me dijo y entendí perfectamente su mensaje», cuenta Atanasio.
“Se me quedó entonces en el aire la música y no sabía qué hacer. Sin embargo, cuando me iba a casa, de Asunción al barrio San Isidro, de Lambaré, entre las 3 y las 4 de la tarde, me llegó a la mente la letra. Paraba mi auto un rato y copiaba lo que me venía a la cabeza. Llegué a casa obsesionado. No recuerdo si saludé. Lo cierto es que me enfrasqué en mi tarea y saqué una polka-canción que llamé JOAYHUKUE RATĨ” pensando en una situación ideal, no en algo concreto de mi historia personal. Más adelante le cambié tres o cuatro palabras y la grabé en 1998 con CÉSAR CATALDO y otros músicos», relata el que heredó de su abuelo materno CECILIO GALEANO el arte de la guitarra y el canto.
«La letra de MBORAYHU RAPE me había dado el mismo Rudi cuando andaba por la Misión de Amistad y la convertí en una polka. Fue en la década del 80' ya. La grabamos junto a KA’AGUY PYTU, también con letra de Rudi, y otras composiciones luego de 1985 con el coro dirigido por JOSÉ LUIS MIRANDA», rememora a su vez el director de la BANDA KOYGUA, ALEJANDRO CUBILLA.

JOAYHUKUE RATĨ
Rohechaga’u mitãkuñami
mamópa reho chehegui.
Arai ru’ãre oho che ñe’ã
nderakágui akóinte oiko ojahe’o.

Mba’e põrãite, mborayhu rendy,
ojopi rasýva nipo ra’e.
Nde py’a karãi ramo sapy’ánte
oikórõ chugui joayhukue ratĩ.

Ha’ete voínte ku rehechepáva
che py’a oñatõirõ pe ne pore’y.
Chéko che añomínte péicha aha’ãrõta
ndaipotyjeráipa ñane mborayhu.

Peteĩ ko’ẽme rejevy jeýrõ
rejuhúne akóinte vy’a ha tory.
Ohóne angata mombyry ko’águi
ha upévo okueráne che mba’e yuhéi.

Ha manterei aiko reheka
che jopi asýgui pe ne pore’ỹ.
Ku aha’ãrõgui che ndakemivéi
pe hyakuã asýva nde poty kuru.
.
Letra y música: Atanasio Galeano
.
MBORAYHU RAPE
Mborayhu rape jajuhu haguã
ñande rekove ho’a ha opu’ã,
kunu’ũ syrýpe yvúpe ojahu
ha upéirõ ñembyasy hoy’u.

Reimo’ãva’ekue ku nemba’erã
nembotapere ha nemyengovia.
Reromandu’a nde rapykuere
ha reropojái ne ãho rape.

Upéicha reiko reheka jey
pe mborahumi retia’e rendy.
Ha reimo’ã’ỹháguẽ oguahẽ
ne ñe’ã ruguápe ipoty ko’ẽ.

Mborayhu rape, mboriahu mbyja,
yvyporaite rekove ygua.
Rejuhuvove pe iñipyrũha
opáma tagẽ, heñói tetia’e.

Tekove añete juaju pypuku
mborayhu rapére mante jajuhu.
Péicha che añandu ha péicha ha’e.
Jaipykúi joáke mborayhu rape.
.
Letra: Rudi Torga
Música: Alejandro Cubilla
.
Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Autor y ©:
MARIO RUBÉN ÁLVAREZ
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa:
CALO
Diseño de tapa: Isaac Duré Giménez
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2007
.
Visite la
GALERÍA DE LETRAS
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

HERIB CUENCA RIVEROS - EN SERENATA (RECLAMO DE AMOR) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ


EN SERENATA
RECLAMO DE AMOR
Letra: HERIB CUENCA RIVEROS
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )
.
La rebeldía fue el signo de su vida. No se conformó con el orden establecido y, a su modo, peleó a brazo partido para transformar una realidad socio-política donde el reparto de la riqueza y las oportunidades fuera más equitativo.
Su actitud de enfrentamiento a las autoridades le acarreó no pocos inconvenientes. Los poderosos no toleran por mucho tiempo a los que disparan contra sus intereses. Las persecuciones se tradujeron en dolorosos exilios.
Pese a las adversidades, en todo momento, HERIB (HERIBERTO) CUENCA RIVEROS -nacido en el barrio capitalino de Lomas Valentinas, conocido como Chacarita, hoy Ricardo Brugada, el 16 de marzo de 1900 y fallecido en Asunción el 4 de julio de 1988- fue siempre un poeta sensible a los requerimientos de su tiempo.
Combatiente en las fuerzas derrotadas del coronel ADOLFO CHIRIFE (guerra civil de 1922/23 entre saco puku y saco mbyky, facciones liberales), fue deportado a Clorinda tras la masacre de estudiantes ocurrida el 23 de octubre de 1931.
Tras el asesinato del teniente Adolfo Rojas Silva en el Chaco, había fundado una asociación para reclamar a Bolivia -a través del Gobierno-, la devolución de los restos del militar. Por eso, cuando estalló la guerra, fue el primero en presentarse.
“Se alistó en el Regimiento de Caballería N°. 7 “San Martín” y fue jefe del grupo de ametralladora pesada en cuyo manejo se adiestrara durante su servicio militar en la guarnición de Villa Hayes y donde fuera destinado a raíz de su actuación en la huelga estudiantil de 1918”, relata CANCIO GIMÉNEZ (1) aludiendo, en la última parte, al tiempo en que estudiaba en el Colegio Nacional de la Capital.
En el frente, su amor a la palabra siguió incólume. Sus obras poéticas -MADRINA DE GUERRA, LA TROVA DEL SOLDADO y otras- y su participación como redactor en el periódico «EL AMETRALLADOR» corroboran esa afirmación.
Antes de acudir al infierno de sangre y fuego, Herib tuvo un activo protagonismo en la vida cultural paraguaya. «Papá era maestro de escuela, incansable y combativo. Sus amigos eran EMILIANO R. FERNÁNDEZ, quien lo llamó “POETA ESTERO GUYRAŨ CHORE”; DARÍO GÓMEZ SERRATO, NARCISO R. COLMÁN, JOSÉ ASUNCIÓN FLORES y HERMINIO GIMÉNEZ, entre otros», recuerda su hijo FELIPE CUENCA RIVEROS BENÍTEZ, profesor de boxeo.
«Muchos de sus versos cuentan con música. EN SERENATA, por ejemplo, tiene melodía de HERMINIO GIMÉNEZ. Seguramente le escribió, en castellano y guarani, a una novia de entonces. Es una polca canción cuyo original, que rescaté de Autores Paraguayos Asociados, APA, está fechado en junio de 1931. Fue poco antes de ser echado del país por primera vez», continúa relatando Felipe.
«El maestro Flores le puso ritmo de guarania, en diciembre de 1927, a otra letra suya. Se llama IPOTÝNE NDÉVE GUÃRÃ, dedicada a una tal BERNARDITA, sin más datos. Como los dos eran chacariteños, se apreciaban mucho. Con ROGELIO CUBILLA, el padre del músico y compositor ALEJANDRO CUBILLA, compuso CANILLITA y ÑANDE RUVICHA. RESURRECCIÓN es con música de LUIS CAÑETE».
Leal a su inconformismo, en 1947, sufrió otra derrota. Y otro exilio. Esta vez más largo, hasta 1963, en Buenos Aires.
«Escribía siempre. Donde iba, estaba sobre el papel. En su haber posee varias obras poéticas publicadas. Fue periodista y también dramaturgo. Algunas de sus creaciones para las tablas son MBORIAHU MEMBY, ÑANDE YPYKUE, LADRILLO SOBRE LADRILLO, GUAĨGUĨ HA VITRÓLA y CHE TROMPO», concluye FELIPE CUENCA RIVEROS BENÍTEZ.
(1) GIMÉNEZ, CANCIO. Escritores y músicos de la época de la Guerra del Chaco (Tomo I). Asunción, Ediciones Intento, 1987. Pág. 38


EN SERENATA
Florcita del ensueño, mi musa inspiradora
ajúvo ne rendápe tupãsy romomorã
cantar quiero en tu reja. ¡Oh niña seductora!
apurahéita ndéve ko che mba’e pota.

Bendita eres niña en tu lecho perfumado
rekévanga reína nde tupãsy memby
tu alma, blanco lirio, ni el céfiro ha besado
ha che un triste bardo upéva arohory.

Quisiera que mis versos penetren en tu alcoba
ymáma anga aikóva ne mborayhu reka
por ti mi corazón constantemente llora
ha nde, ne ahẽ guãiguĩ, ne korasõ ita.

Ay niña, me quema tu mirada pudorosa
pe nde resa jajáipe ymáma che mboypi
te pido arrodillado, sé niña bondadosa
ko nde rayhuhamíme ani rembosufri.

Descubro en tu pecho dos guindas existentes
ha upévare hi’nte mitãicha akambu
tal vez llegue la hora que presto y arrogante
ajúvo nde retépe añotỹ che mborayhu.
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa: CALO
Diseño de tapa: Isaac Duré Giménez
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2007
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

EMILIANO R. FERNÁNDEZ - CHE KÉPE GUARE (UNA FARRA CON LOS SANTOS) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ

CHE KÉPE GUARE
UNA FARRA CON LOS SANTOS
Letra y música:
EMILIANO R. FERNÁNDEZ
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
Para EMILIANO R. FERNÁNDEZ la cultura popular no tenía secretos. Sus vivencias cotidianas le proporcionaron un conocimiento profundo que se refleja en las expresiones e ideas de su poesía.
La religiosidad del pueblo era uno de sus fuertes. Las obras de esta vertiente no son tan conocidas como las de temática amorosa o épica, pero no dejan de ser numerosas y relevantes. OJOPE KANGY es una canción de Semana Santa. Forma parte del repertorio de los Estacioneros o Pasioneros -como se les llama a los que cantan en cada una de las 14 estaciones del Vía Crucis-, cuyas voces más que tristes acompañan la devoción de los creyentes.
NIÑO ÁRA, NOCHE DE DICIEMBRE, VIRGEN DE LOS MILAGROS DE CAACUPÉ, TUPÃSY CAACUPÉ, PROMESERO PURAHÉI y otras pertenecen a su vena creativa orientada de manera explícita hacia lo religioso.
El poeta no solo era un conocedor exterior de las prácticas de su entorno: era también protagonista de las mismas. MARÍA BELÉN LUGO, su «amada BELENCITA», relataba que alrededor de 1930, en la zona de Yvyraró (Departamento Central, sobre la ruta 1, antes de Itá) escuchó en un ñembo’e paha (último día del novenario por un difunto) lo bien que rezaba el ñembo’e ýva (el que dirige el rezo del rosario) una voz de hombre que le impresionó vivamente. A tal punto llegó aquella emoción que, luego, cuando Emiliano le miró por primera vez, no pudo disimular que estaba conmovida.
En CHE KÉPE GUARE, título abreviado que proviene de FARRA CHU’IMI CHE KÉPE GUARE, escrito en 1938 cuando era empleado del Jardín Botánico, Emiliano despliega su sabiduría con respecto a los santos y la percepción popular -basada en muchos casos en información oficial de la Iglesia Católica tomada a partir de imágenes o literatura-, en relación a sus atributos e, incluso, «defectos».
Eligiendo como forma el compuesto para relatar lo que le sucedió tras recibir una tarjeta de invitación firmada nada menos que por Cristo -Kirito en su versión transfonetizada para el guarani-, cuenta cómo, tras vestirse de chaleco, levita y galera, acudió a una fiesta. Allí, los habitantes del cielo y él se enredaron en una farra que no parecía celestial. Al contrario, estaba plagada de vicios excesivamente humanos.
Al final, el narrador se despierta y encuentra que todo había sido un sueño y que, como siempre, está inmerso en la rutina de todos los días.

CHE KÉPE GUARE
Aipota peimehaguéicha kuimba’e ha kuñakuéra
pejami ykua satîme peguapy sapy’áite
ñandemínte jaikuaáta he’iháicha iñe’ẽséva
ko oytúvre ohasakuévo vy’ami ahasava’ekue.

31 de oytúvre upe lunes ka’arúpe
che kaiguégui nahi’ãi asẽmívo ni aguata
ha ni medio ndarekói ahahaguã amo ña Lakúpe
amondóvo vy’a’ỹ guarimi mba’e apika.

Ahechárõ ko che pórte añeko’õi che jehe
ha upémarõ añeno kátre lóna sorokuépe
ni gua’u naha’ãrõi ou haguã chéve che képe
Kirito rembijokuái che rerahávo ondive.

Ha mamópa che aimo’ãta mboriahu apĩvehápe
yvagapýgui angelmi che renóivo ou haguã
mba’e guasúnte avei ko jahayhu taita guasúpe
ku ojapórõ vy’ami katuete ne convida.

Avy’árõ avy’ave ha aguapy pe che rupápe
ajesa kytykyty ha itarhétama alee:
oropélpe ojeskrivi «Te invito» he’ihápe
ha pe iguýpe ojehecha Kirito ofirma hese.

Amondéma che kasõ, che chaléko, che levíta
che galerami che akãre san Gabriel-pe amoirũ
roguahẽvo okẽ guasúpe che ruguaitĩma santa Ríta
ha ohua’ĩ che pojopy san Ramón ha san Peru.

San Beníto ha san Félix mokoĩvévante ikantína
oguereko «Piribebuy» ku ome’ẽva tetia’e
despachánte nde rorýva mostradórpe santa Lína
santa Klára, santa Rósa, oipytyvõva ichupe.

Omumúko santokuéra hyakuãmbáva korapýpe
lekaja amo huguaitépe oma’ẽ ha opukavy
san David ha san Ignásio opurahéi árpa joyvýpe
sánta Márta ha san Paskual sarambípe ojeroky.

Oguahẽma san Alého mbaraka ijyvaguýpe
san Patrísio igualambáu, san Visénte imimby
san Herónimo irravel ha’evéva jekytýpe
omokõ ramo iromíva ome’ẽ py’a rory.

Oñemboja sánta Sesília, pianista oiporavóva
sánta Eulalia hi’armónio, ambuekuéra ombojoja
oimba jave hikuái oguãhẽ sánta Eliodóra
18 ojerure toñembopu pya’e porã.

San Matéo, san Torívio oñembojáma vy’ahápe
hapykuérima oike san Gavíno, san Ramón
ha kantínagui ou irari ipórte tujápe
peteĩ váso ipópe opichoro piguy san Huan.

Osavaypómarõ hikuái ja’oiméma ipochyséva
oñemoĩma tahachírõ san Luis ha san Mingel
san Felípe ha san Horge, polisiárõ irundyvéva
sinkoha, de komisário, opyta san Rafael.

Ne’ĩrãite ramo guarã oguahẽma fiestahápe
san Guillérmo, san Eusévio, medio chúko mokoĩve
oityvyro iponchokuéra ha oja músiko rendápe
ojeruréma perikon ha huguáire sánta Fe.

Upe jave oñemboja ore ypýpe sánta Eléna
peteĩ vandeha ipópe ogueru guavirami
galletíta, chokoláte che ryépe henyhẽma
ha ka’úgui ojepyso che rembe ha che ropepi.

Hetaite niko upérõ avy’a amo yvagapýpe
ha nipo ra’e che képe ahecha ko’ã mba’e
upégui apáyvo ajejuhu che ñamokyrã raitýpe
perõ pepo ramo apyta, hetaite avy’a rire.
.
Letra y música: Emiliano R. Fernández
.
Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VII
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Autor y ©:
MARIO RUBÉN ÁLVAREZ
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa:
CALO
Diseño de tapa: Isaac Duré Giménez
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2007
.
Visite la
GALERÍA DE LETRAS
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

martes, 4 de mayo de 2010

TEODORO S. MONGELÓS - HA ... CHE RETÃ PARAGUAY (EL DOLOR EN PALABRAS) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VI - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ


HA ... CHE RETÃ PARAGUAY
EL DOLOR EN PALABRAS
Letra: TEODORO S. (SALVADOR) MONGELÓS
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
La voz del poeta TEODORO S. (SALVADOR) MONGELÓS -nacido en Ypacaraí el 9 de noviembre de 1914 y fallecido en el exilio al que Stroessner lo condenó el 20 de mayo de 1966- es una de las más encendidas. Su verbo era de fuego cuando de arremeter contra las injusticias se trataba. Pleno de vivencias populares, su sensibilidad se enardecía ante los hechos que lastimaban su espíritu y llenaban de dolor a sus semejantes. Recorriendo el país con las veladas donde actuaba, conoció profundamente las angustias más rotundas de la gente de pueblo.
Como su oficio era -fundamentalmente-, la palabra, volcaba en el papel lo que las circunstancias le iban mostrando. Y aun lo aparentemente inocente -como en el caso de HA PILINCHO donde sus versos empiezan a volar en torno a la piririta y termina en el drama social de la marginación de los campesinos-, convierte en una bandera de compromiso consigo mismo y con sus compatriotas.
En 1942, durante el gobierno del general HIGINIO MORÍNIGO, Te’o -como le llamaban sus amigos y compañeros-, sentía que la intolerancia desde el poder golpeaba con fuerza a todos. Los humildes, eran, sin embargo, los que sentían que el ramalazo les entraba en la piel y les horadaba el alma.
Veía que su patria -a pesar de ser bella-, carecía de la fortuna de la paz que permite construir el bienestar de los ciudadanos en medio de una justa distribución de la riqueza. Y quería que se desatase de su letargo para buscar un destino diferente. Anhelaba que las lágrimas fueran cambiadas por días hechos de luz, aromas y esperanza.
Estas ideas quedaron grabadas en el poema HA ... CHE RETÃ PARAGUAY en el que derrama a raudales su rico y airado verbo para pintar la situación de aquel momento. EMILIO BIGI le compone la música y la obra se convierte en el himno de quienes sueñan auroras y no largas noches para la nación.
La gran poesía tiene la virtud de anclarse en un instante concreto y sobrevivir a lo largo del tiempo porque expresa situaciones que cambian de época, pero continúan siendo lo mismo en lo esencial. Por eso lo dicho por Teodoro sigue teniendo plena vigencia.

HA ... CHE RETÃ PARAGUAY
Ha ... che retã Paraguay...
peichaitépa neporã,
remimbi, rejajaipa.
Ha anga ku nandepo’ái.
Mamove ndojehechái
mokóî upe ndeichagua
ha ikatupokuva’erã
repu’ã che Paraguay.

Hi’ãntema rohecha
repo rejetyvyro.
Ha upévo tove toso
hasypeve pe ne sã.
Yvága rehe epu’ã,
ko’ýte ejepytaso
ha ore pe ore korasõ
tove ta’ipiro’ypa.

Mayma nemembytee
hi’ãma ropytu’u,
topami pe jepoyhu,
ñorairõ ha pokarê.
Ha’evémante oreave
tesaýpe rojahu.
Hi’ãma ore porayhu
ipoty ha oñeñopê.

Ha ... che retã Paraguay...
piko péichanteva’erã
nememby nderayhuha
nderehe ndaorepo’ái.
Epóna ha esapukái,
emondoho pe ne sã,
topami tekoasyeta
¡Ha... che retã Paraguay !
Letra : Teodoro S. Mongelós
Música: Emilio Bigi
.
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa: “MBOKAJA HA’EÑO”,
óleo de CAMILA FRETES GÓMEZ
Diseño de tapa: JOSÉ ALFREDO BENÍTEZ
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2006
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

MAURICIO CARDOZO OCAMPO - CAMINITO / TAPEMI (UN TANGO, VERSIÓN EN GUARANI) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VI Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ

CAMINITO / TAPEMI (*)
UN TANGO EN GUARANI
Versión al guaraní (*):
MAURICIO CARDOZO OCAMPO
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
Para los músicos paraguayos que estaban en Buenos Aires, la década de 1930 era de luchas y esperanzas. Salidos de su terruño, habían recalado en ese puerto donde la guarania y la polca, de a poco, habían ganado un espacio.
La figura del maestro JOSÉ ASUNCIÓN FLORES empezaba a ser ya emblemática. Los músicos argentinos respetaban la solidez de su arte y apreciaban la grandeza de su sencillez. Lo querían porque era inmenso y seguía siendo humilde.
Los encuentros entre paraguayos y argentinos eran frecuentes. Eran hermanos en el común cariño a la música. Los límites de las fronteras se habían borrado en las largas peñas, en las interminables guitarreadas que miraban los ojos del alba sin un bostezo.
Un día-cuenta AGUSTÍN BARBOZA en RUEGO Y CAMINO (1)- intérpretes y compositores de ambos países se dieron cita en la casa de BENITO QUINQUELA MARTÍN, el mítico pintor de La Boca. Era amigo de Flores, FÉLIX PÉREZ CARDOZO, de Agustín y de muchos otros que, con sus instrumentos empezaron a llegar.
El compositor argentino JUAN DE DIOS FILIBERTO, autor del célebre tango CAMINITO también estaba allí, compartiendo el tallarín infaltable de la mesa del artista plástico anfitrión.
A los postres, con el vino corriendo de mano en mano para que la alegría circule sin trabas del corazón al rostro, se desenfundaron las guitarras, las arpas y los bandoneones. La música era ya la verdadera ducha de la hospitalaria casa.
AGUSTÍN BARBOZA le anunció -en un momento de la musiqueada--, a Filiberto que le iba a dedicar una nueva canción paraguaya. El maestro agradeció el gesto sin intuir lo que estaba a punto de llegar.
"Anuncié el tema con el nombre de TAPEMI y con FÉLIX PÉREZ CARDOZO en el arpa y la guitarra a cargo de PRUDENCIO GIMÉNEZ, entoné la pieza en guarani, traducida por MAURICIO CARDOZO OCAMPO", relata Barboza en la página 43 de su libro citado.
"Las bordonas de Pérez Cardozo, con sus manos de gigante dando el exacto compás del tango, el punteo puntilloso de PRUDENCIO GIMÉNEZ, que ya era aporteñado hasta en el hablar, y yo, con mi mejor acento imitando a mi ídolo AGUSTÍN MAGALDI, atacamos con vigor la novedad", continúa contando el cantor preferido de JOSÉ ASUNCIÓN FLORES.
Por la melodía, en los primeros compases, JUAN DE DIOS FILIBERTO se dio cuenta que ese ropaje diferente pero igual era de su entrañable CAMINITO.
"Al terminar la canción, se levantó emocionado aplaudiendo como un niño y acercándose preguntó ansioso
-¿Cómo dijo que se llama ?
- Tapemi-, le respondí.
- Tapemi, Tapemi -siguió repitiendo- Me encanta, me gusta más que Caminito, es más dulce Tapemi ", cuenta Barboza.
Filiberto, al día siguiente, le anunció por teléfono a Pérez Cardozo que en su programa de Radio Belgrano iba a hacer un concurso con las versiones de CAMINITO a otros idiomas. Le adelantó que la traducción de Cardozo Ocampo al guarani es la que más le satisfacía a él.
"El maestro Filiberto cumplió con su cometido y él, que actuaba sin cantor, me dio la brillante oportunidad y el privilegio de interpretar con su orquesta TAPEMI. La amistad nacida entonces fue otro espaldarazo pues gracias a él pasamos a actuar con la orquesta Ortiz Guerrero con excelente suceso en Radio Belgrano y al poco tiempo obtuvimos un ventajoso contrato con la emisora número uno del momento: Radio El Mundo", concluye AGUSTÍN BARBOZA.
(1) Barboza, Agustín. Ruego y camino. Asunción, Fundación Agustín Barboza, 1996.

CAMINITO
Caminito que el tiempo ha borrado
que juntos un día nos viste pasar,
he venido por última vez
he venido a contarte mi mal ! ...
Caminito que entonces estabas
bordado de trébol y juncos en flor.
Una sombra ya pronto serás,
una sombra lo mismo que yo...

Desde que se fue, triste vivo yo
caminito amigo, yo también me voy.
Desde que se fue, nunca más volvió,
seguiré sus pasos, caminito, adiós.

Caminito que todas las tardes
feliz recorría cantando mi amor
no le digas si vuelve a pasar
que mi llanto tu suelo regó...
Caminito cubierto de cardos
la mano del tiempo tu huella borró,
yo a tu lado quisiera caer
y que el tiempo nos mate a los dos.
.
Letra : Coria Peñaloza
Música : Juan de Dios Filiberto
.
TAPEMI
Tapemi rekañýva rehóvo
ojojyvámire yma rohasa
péina agã aju ipahaite
ha’e ndéve che py’a juka.
Tapemi hovyûmbamíva upérõ
maymáva yvotymi hory nde rehe
péina agã ipiru nde yvoty
ta’angárõ renco che jave.

Che reja guive nñmbyasýpe aiko
Tapemi che irûva che aha nde jave
Che reja guive ohoiteva’ekue
ahekávo aikóne amano meve.

Tapemi ka’aru vovemínte
tory, purahéipe rojumiva’ekue.
Aniangáke eretei chupe
tesaýpe rohypýi hague.
Tapemi rejero’áva rehóvo
ñuatî ha ñana ne ñuã che jave
hi’ãiténte ko’êramoite
asapy, amano nendive.
.
Versión al guarani: Mauricio Cardozo Ocampo.
.
Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO VI
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Autor y ©:
MARIO RUBÉN ÁLVAREZ
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa: “MBOKAJA HA’EÑO”,
óleo de CAMILA FRETES GÓMEZ
Diseño de tapa: JOSÉ ALFREDO BENÍTEZ
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2006
.
Visite la
GALERÍA DE LETRAS
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

lunes, 3 de mayo de 2010

EMILIANO R. FERNÁNDEZ - BARCINO KOLI (ARRIBEÑO PURAHÉI) (EL AMOR DE UN ARRIBEÑO) / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - T. VI - Autor: MARIO R. ÁLVAREZ


BARCINO KOLI (ARRIBEÑO PURAHÉI)
EL AMOR DE UN ARRIBEÑO
Letra: EMILIANO R. FERNÁNDEZ
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
A veces un poeta cree hallar el nombre ideal para su obra. Circulando de boca en boca, sin embargo, encuentra un nuevo bautismo por voluntad popular. Es la manera en que la colectividad coparticipa en las creaciones que la expresan.
Es lo que ocurrió con lo que hoy se conoce como BARCINO KOLI, de EMILIANO R. FERNÁNDEZ. Su nombre verdadero es ARRIBEÑO PURAHÉI. ¿Quién, sin embargo, hoy lo identifica por este segundo apelativo ?
CORNELIO RUIZ DÍAZ -nacido en Zorrilla Cué- (que hoy lleva su nombre), compañía de Caballero, del departamento de Paraguarí) el 22 de setiembre de 1912- como músico, conoció de cerca a EMILIANO R. FERNÁNDEZ.
"El poeta estuvo varias veces en la zona de Caballero. Una vez fue, en 1930 cuando le escribió GUAVIRA POTY a CARMEN MÓNICA GRANCE", recuerda el hombre que se alistó en el temible regimiento VALOIS RIVAROLA en la Guerra del Chaco.
"La polca BARCINO KOLI nació en la compañía Pirajuvy del distrito de Caballero y no tiene nada que ver con el pueblo de Pirayú como a veces equivocadamente se menciona. Está al lado de la compañía Potrero Naranja. Queda a cuatro kilómetros del centro. Le escribió a MÁXIMA OZUNA, bella joven oriunda del lugar. Habrá escrito alrededor de 1930, poco antes o poco después", relata.
La letra de la música va dando detalles de la historia. Emiliano le había visto por primera vez en Pirajuvy y luego en la estación de Caballero, estando ella acompañada por un niño.
"Cuando Emiliano habla de un hombre que mira a cierta distancia y con cara de enojado se refería a MANUEL CUÉLLAR, pretendiente de Máxima. Trabajaba frente a la estación, en el aserradero de la familia Serafini que exportaba madera a la Argentina. Alzaban al tren y enviaban la carga. Él estaba viendo cómo un hombre ya 'racional' le abordaba a la mujer que él quería o que, al menos, le gustaba".
Emiliano, en la poesía a la que ANDRÉS CUENCA SALDÍVAR le pondría música, despliega sus artes de seductor. Establece las opciones siendo todas favorables a sus intenciones. Al final el perro de pelaje barcino parecería ofrecer un obstáculo insalvable. El poeta, sin embargo, revela que ya trabó amistad con él y que no sería un escollo si es que ella dejara entreabierta la puerta de su dormitorio.
"El resto de lo que ocurrió no se conoce. Yo cuento hasta dónde pude saber", concluye don Cornelio.

BARCINO KOLI (ARRIBEÑO PURAHÉI)
Hasype ko’agã che po’a ipoty aja nerendápe
arete riréma aiko netapýîre ama’ê mbuku
eju sapy’ána nde sy ou mboyve ejami ko’ápe
tamombe’u ndéve mba’éicha rupípa aju rohayhu.

Peteî ka’aru rohecha ypy ko Pirajuvýpe
ha ko che py’a ñaimo’ã campana añandu ipu
ha upe guive neryakuã ova che korasõmíme
ha naimo’ãvéima kuña ambue chemoakãraku.

Nda’areiete rohecha jevy tren oguãhêhápe
mitãmi nde ku’ãre pyharevete upépe reja
upéramo che mbegue katuete aja nerendápe
ñe’ẽ che jurúpe ha’emívo ndéve che rembipota.

Upéramo nde rejesaupimi rema’ê ndeyképe
nde arétapa he’i nde juru mbegue katuete
upérõ ahecha oma’ê ñemíva yvyra kupépe
pochýgui ovúva hova ravirãi che nambi kupe.

Ko’êrõ ka’aru eñembopoja tereho kokuépe
ha ikatuvérõ ani reraha ñande ratarã
che roha’arõta laguna rovái ka’ysa yvatépe
ha rehasakuévo eturuñe’ê rosegui haguá.

Nde sy ha nde ru ani oikuaa mba’eveichavérõ
cháke ivaíne, cháke ivaíne Taragüi rape
ema’êvaínte jepi cherehe ha’e oî javérõ
ani che kamba che causa re’u mborevi pire.

Néina ere ha eñemoî py’a peteîme
ha tajúmandi nde sy ha nde rúpe torojerure
che rayhu guive javy’ava’erã ñande raitymíme
ani reimo’ã como che chapî rombotavyse.

O si no taju agã pyhare nde rokupe guýpe
kirirîhaitépe nde sy ha nde ru okepa rire
ndékena eha’ã ikatárõ eke okẽ juruvýpe
ikatu haguãicha atyryryhápe nerendápe aike.

Umi nde jaguandachesu’uichéne mba’eveichavérõ
reínte iñarõ, reínte ipochy ahê rymbare
ro’y porãite cocina ruguápe ha’ekuéra okéne
ha hi’ariete barcino koli che rayhu jepe.
.
Letra: Emiliano R. Fernández
Música: Andrés Cuenca Saldívar
.
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Dibujo de tapa: “MBOKAJA HA’EÑO”,
óleo de CAMILA FRETES GÓMEZ
Diseño de tapa: JOSÉ ALFREDO BENÍTEZ
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2006
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

MAURICIO CARDOZO OCAMPO - PUEBLO YBYCUÍ, CHE PUEBLO PORÃ / Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO V - Autor y ©: MARIO RUBÉN ÁLVAREZ


PUEBLO YBYCUÍ, CHE PUEBLO PORÃ
NOSTALGIA EN DOS TIEMPOS
Letra: MAURICIO CARDOZO OCAMPO
(Enlace a datos biográficos y obras
En la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
Una de las características de los creadores de poesía y música de inspiración folklórica en nuestro país es cantar a su valle, a la tierra que lo vio retozar de niño. Es una insistente llamada interior que acosa al autor hasta que al fin sus sentimientos se vuelcan en una obra cuyo destinatario es su lugar de nacimiento. Está hecha en clave de añoranza, de retorno y de infinitas ganas de quedarse para siempre en lo que considera el edén perdido y hallado en la triste voz de la nostalgia.
Don MAURICIO CARDOZO OCAMPO -nacido en Ybycuí, departamento de Paraguarí, el 14 de mayo de 1907 y fallecido en Buenos Aires el 5 de mayo de 1982-, no es ajeno a este patrón de conducta de nuestros artistas populares. Él, no satisfecho con haberle dedicado a su patria chica Pueblo Ybycuí muchos años después compuso CHE PUEBLO PÕRÃ.
La primera es una guarania honda, melancólica y solemne. En ella se vuelca el alma del andariego que está lejos de lo que más ama y extraña. El poeta argentino OSVALDO SOSA CORDERO interpretó el techaga’u del autor de la música -MAURICIO CARDOZO OCAMPO- y ordenó las palabras a imagen y semejanza del alma de su coautor.
La melodía tuvo que haber sido compuesta alrededor de 1930. ELADIO MARTÍNEZ y CARDOZO OCAMPO cantaban a dúo (1) desde la Movilización de 1928 cuando ya casi ardía la guerra entre Bolivia y Paraguay. Algún tiempo después de la desmovilización, en 1931, con la Compañía Uruguaya de Comedias de Antonio Cuore salieron de gira, recalando, finalmente en Buenos Aires. Es posible que Cardozo Ocampo ya llevara consigo la música. Tal vez la compuso ya en la capital argentina. El rastro preciso que es posible encontrar data de 1934 cuando el dúo MARTÍNEZ-CARDOZO grabó por primera vez la composición.
Un dato curioso es que una de las cuartetas hacía alusión a la guerra, con el tronar del "impío cañón". ANIBAL CARDOZO OCAMPO, hijo de don Mauricio, dice que su padre, con el tiempo, prefirió sacar esa alusión bélica y simplificar la estrofa al respecto.
Muchos años después, cuando don Mauricio regresaba al Paraguay con la intención de quedarse definitivamente, creó la letra y la música de CHE PUEBLO PÕRÃ. "Esa obra tiene que ser de finales de la década de 1960 y la tuvo que haber hecho en Asunción cuando retornaba con mucho entusiasmo", sostiene ANÍBAL CARDOZO OCAMPO. Mientras tanto, JOSÉ MAGNO SOLER, cantor del CONJUNTO PERURIMÁ que dirigía don Mauricio, conjetura que la polca es de la década de 1950 y que tuvo que haber tenido su origen en Buenos Aires, donde el compositor residía con su familia por entonces. "Recuerdo que cuando vino recién, por 1967-68, él le dio la partitura original a CÉSAR MEDINA y él me pasó a mí para que yo la cantara", rememora Soler.
"Con los años, papá le agregó dos versos finales que no estaban en el original. Allí expresa su deseo de ser enterrado en su pueblo", cuenta Aníbal.
El deseo de don Mauricio fue cumplido por sus familiares. Mientras un avión arrojaba pétalos de rosas, él se abrazaba para siempre a la tierra que tanto había amado y a la que cantó con la ternura de un hijo que habiéndose ido nunca se fue.
(1) Cardozo Ocampo, Mauricio. Mis bodas de oro con el folklore (Memorias de un pychâi). Asunción, 1980, segunda edición.

PUEBLO YBYCUÍ
Oh! Pueblo Ybycuí, tierra paraguaya que me vio nacer.
Oh! rincón guarani, cofre que atesora todo mi querer.
En tu humilde solar corrieron mis años de feliz niñez;
hoy, paria en mi vagar, mi anhelo tan solo es verte otra vez.

Yo quisiera volverte a encontrar
tan risueño cual yo te dejé,
con tu huerto exhalando azahar
y niño azoté.
Y detrás de una reja de amor
atraída por mi mbaraka
ver de pronto surgiendo cual flor
che jegustaha.

Oh! Pueblo Ybycuí, qué florido estabas cuando te dejé.
Hoy, rincón guarani, de lejos te lloro por verte otra vez (*)

Mas, quisiera volverte a encontrar
tan risueño cual yo te dejé
con tu huerto exhalando azahar
y niño azoté.
Y al igual que en los tiempos de ayer
recibir de mi madre otra vez
(*) La estrofa original decía:
Oh! Pueblo Ybycuí, qué florido estabas cuando te dejé.
Hoy rincón guarani lloras tu tributo de sangre y de sed
pues impío el cañón , destruyendo vidas con saña y maldad,
la materna ilusión convirtió en amarga y cruel realidad.
las caricias que supieron ser
dicha en mi niñez.
.
Letra: Osvaldo Sosa Cordero
Música: Mauricio Cardozo Ocampo
.
CHE PUEBLO PÕRÃ
Ajúnte rohechami mombyry asyetégui
heta rohechaga’u nde che pueblomi;
tamoasâími nde rokáre che py’aitégui
che purahéi kunu’ũ ryakuã pacholi.
Bandada korochire péina che moirũma
aponderami haguã ne marangutu.
Akóinte hyakuã porã mayma nde yvoty mitãkuñaita
ha itekove ne mitã rusu che pueblo porã.
Vy’águinte che rasẽ ahenduvove ne campana pu
Ha péina pype hekoviapaite ko techaga’u.

Péina Arasaty, hovái Costa Hũ ha Paso Paré,
péina Rincon’i, Cerro Tatu Kua
ha Isla Pa’ũ che vy’ahague.
Oime Cordillera yvága rovái ñu hovy porã
pépe opurahéi ku Salto Cristal
ko che purahéipe tamoherakuã.

Tapurahéi Takuary, cuna del Centauro,
hovái oime Minas Kue mandu’aiteha
upépe oikova’ekue-ku cañón "Cristiano"
heta ñane defende pe guerra aja.
Oime avei Entre Ríos ysyry pa’ũme.
Kurukáu ha Ytaypa chupe ombojegua.
Ha pe pueblo rembe’ýpe ikoni koni ku Paso Sabrá
omboguepaitéva ku mbyry’ái ysyry porã.
Vy’águinte che rasẽ ahenduvove ne campana pu
Ha peína pype hekoviapaite ko techaga’u.

Sapy’ánte che ko’ẽ opa che pytu, pueblo Ybycuí,
mba’éichatamo upe nde nde pohéi apytu’umi.
.
Letra y música: Mauricio Cardozo Ocampo
.
Fuente: LAS VOCES DE LA MEMORIA - TOMO V
HISTORIAS DE CANCIONES
POPULARES PARAGUAYAS
Autor y ©:
MARIO RUBÉN ÁLVAREZ
Edición del autor y Julián Navarro Vera
Tapa: FLOR DE MBURUKUJA, arte radiográfico,
Prof. Dr. OSCAR CODAS THOMPSON
Diseño de tapa:
GOIRIZ
Editora Litocolor S.R.L.
Asunción-Paraguay 2005
.
Visite la
GALERÍA DE LETRAS
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.