MATILDE GALEANO - SAN FRANCISCO DE LAS LLAGAS. KOKUE GUASU-AREGUÁPE

SAN FRANCISCO DE LAS LLAGAS. KOKUE GUASU-AREGUÁPE

de MATILDE GALEANO,

el Sábado, 17 de septiembre de 2011

Hembiasa Italia-pe: San Francisco de Asis ndaje ikaria’ypámarõ oñandu Ñandejára ñe’ẽ. Ha’e ohechakuaa hapichakuéra jehasa asy, imba’asýva lepra-gui, oho oñangarekóvo hesekuéra rehe, ha ova hese mba’asy, heta oguereko vai ichupe, mante ojerure Ñandejárape omano hağua kurusúre avei.

Upéva ndaikatúi, Jesús-nte péicha omanóva’ekue, oğuahẽ ára omanopota vove, osẽ ichupe “estigma” térã llaga térã ai, ipópe, ipýpe, Jesús-icha, ha péicha omano.

San Francisco ra’anga Areguápe: Aipo oñemombe’u, Pa’i Adorno omoğuahẽhague upépe San Francisco de Asis ra’anga, ome’ẽva Karai Estigarribia ha hogayguakuérape ary 1900-pe, opyta ipoguypekuéra oñembyaty peve comisión omoñepyrũtava tembiapokuéra, omono’õ hağua oñeikotevẽva Oratoio apo oñepyrũ hağua.

Upéi Karai Eliodoro Estigarribia ome’ẽrei yvy, mamo oratorio ojejapotahápe. Ohasa ára ha ojejapo San Francisco de Asis ra’anga pyahu tuichavéva.

Oguereko ko oratorio peteĩ sy’anga oipytyvõ mbaretéva, mante ohechakuaa ñeikotevẽ ha ogueruka viru, péicha oñemongakuaa, ko’áğa oiko chugui capilla. Opavave omba’apo pytyvõme ha jekopytýpe.

Hi’ára Jeromandu’a

Kokue Guasugua ñangarekohára ha’e “San Francisco de las Llagas” ojeromandu’a ypy ndaje 4 jasypa jave ha upéi pa’i he’i opyta hağua 17 jasyporundýpe, ani oñembojo’a Jukytyguáva ndive. Oñembyaty Comisión Administrativa ohecha hağua; ára oñepyrũtáva Novenario ha mávapa oñembo’e’ývatahina.

Mávapa omoñemondéta San Francisco ra’angápe, ojegueraha hağua hógape ichupe. Mba’épa oñeikotevẽ tupão oñemoporã hağua, jeguaka piriri, pindo rogue, globo ha hetave.

Procesión ha Misa guasu avei ha’ekuéra ohechapava’erã ogayguakuéra ombosa’y pyahu hóga, omopotĩ tape oñembo’ao pyahupa, sapatu katuete avei, ha ojehecháma karuguasu rehegua.

Ñembo’e Novenario rehegua, oñepyrũ 7 jasyporundýpe, raẽteve ojejapo Celebración de la Palabra ha upéi oñeñembo’e Rosario, opávo oiko Sorteo. Novenario opa 15 jasyporundýpe.

Upégui ojegueraha San Francisco-pe máva omondétava ha ombojeguakátava rógape. Avéi upe árapema ojejapo térarysýi ogayguakuéragui oipotáva San Francisco oho hógape ambue arýpe, ha umi apytégui oñenohẽ peteĩ ogayguakuéra réra, ha’étava máva omondétava San Francisco-pe ambue ary oútavape.

Katuete ou calesita ha oĩ ave opáichagua ñembosarái. Hi’ára mboyve oiko misa vispera rehegua, opakuévo ojejapo vispera cantada, oĩ voi aty opurahéiva, coro oje’éva ha ave mitãrusukuéra confirmación-pegua.

Pe hi’árape niko oiko ñembokapu, voi maymáva oñebosako’i oho hağua capilla –“San Francisco”-pe Kuñakarai, Karai, mitãkuña, karia’y, mitãrusu, mitã’i, mitãkuña’i, mitãra’y opavave, mamavéva ndopytái hógape.

Upe ára, arete Kokue Guasúpe, noñemba’apói, ojehomboyve tupãóme ojejapopáma tembi’uita tatakuápe, karai ñeipytyvõme oñembojypáma voi porã, ko’ẽ mboyve guive.

Ojapo hağua misa guasu ou pa’i Areguapegua ha oñeipepirũ opavavépe, misa rire ojejapo procesión capilla jerére opavavéva ndive ha bandita púpe ojepurahéijoaite oñehendukuévo avei ñembokapu.

Opakuévo ojehecha mboýpa oñemono’õ kuri viru.

Tupão renondépe korapy tuichávape ojeho calesita-hápe ha oñepyrũ vy’a ogakuéra rupi, sopa, chipa guasu, tembi’u he’ẽva ha hetave; pyhare Celebración de Palabra rehe opa ko ára ñemomorã.

Ohai MATILDE GALEANO

Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano

Documento facilitado por la Prof. MATILDE GALEANO

Registro: Octubre 2011



MATILDE GALEANO - 24 JASYPORUNDY VIRGENDE LA MERCE ÁRA, VALLE PUKU-AREGUÁPE - VIRGEN DE LAS MERCEDES (VALLE PUKU-AREGUA)

24 JASYPORUNDY VIRGENDE LA MERCE ÁRA,

VALLE PUKU-AREGUÁPE.

VIRGEN DE LAS MERCEDES

 (VALLE PUKU-AREGUA)

Ohai MATILDE GALEANO

Virgen de las Mercedes ojerohorýva 24 jasyporundy. Tupãsy  La Merce niko ka’irãime oĩva rerekua, hérape, upe ára tendota oheraguapy, avakuéra isãsótava hekoporã haguére ka’irãime, oje’e upévape indulto.

Valle Puku oguereko ichupe ijeroviápe, omomorã hi’ára Ñorairõ Guasu (1864-1870) mboyve guive. Mbohapy tembiasa omombe’u mba’éichapa heñói hi’ára ñemomorã ha mba’éicha raka’e opyta, Valle Puku Marangatu ñangarekoháraramo.

HEMBIASA PETEĨHA

Ymave ndaje oikóva upépe, ndojeikuaái español térãpa kurepi oguereko tupãsy ra’anga omomorãva 24 jasyrundy jave, upevarã oipepirũ hapichakuéra hogaykereguápe.

Oñepyrũvo Ñorairõ Guasu oñani hikuéi ojevy hetãme ha umi mba’eita apytépe ogueraha tupãsy ra’anga, yvyrágui ijapopyréva. Tapére ohechakuaa ta’anga ombopohýiha mba’eita ogueraháva, upekuévo oguerokyhyje avei pysyrõhára oñorairõvagui oñemomba’éramo ta’angáre, upémarõ oñongatu Jukyty rapére, tenda ñemi peteĩ ojuhuhápe.

Upe oikóva’ekue oikuaa kuñanguéra Valle Pukugua oheka tupãsy ra’anga ha ojuhu, ojejapo ichupe upémarõ oratorio yvyrágui, upépe oñeñembo’e ichupe ha ombohéra hikuéi Valle Puku marangatu ñangarekohára. Pe oratorio oñemopu’ã Centro de Salud korapýpe.

HEMBIASA MOKÕIHA

Servin-kuéra ojogua Tupãsy La Merce ra’anga ha ojapo ichupe oratorio yvyrágui Centro de Salud ypýpe. Ha’ekuéra oipepirũ hapichakuéra hóga jerére oikóva ou hağua omoirũ ichupekuéra ñembo’épe.

Oikórõguare Ñorairõ Guasu 70 pegua opavave ogayguáva oho oipysyrõ ñane retã, kuñanguéra ohechávo pytaguakuéra oğuahẽtamaha upe peve, oheja hogakuéra ha Tupãsy La Merce ra’anga oñotỹ ani hağua oñemonda.

Opavo ñorairõ ojevy hógape hikuéi ha ojo’óvo upe tenda ohejahaguépe ta’anga, oñemopu’ã jey oratorio.

Ndojeikuaái araka’épa oñeme’ẽ tupãópe ikatuhağuáicha opavave oğuahẽ  hendápe oñembo’e ha omba’ejerure hağua ichupe.

HEMBIASA MBOHAPYHA

Oĩndaje peteĩ kuñakarai Valle Pukugua omba’apóva Lupe Ñemuhãguasúpe, oikóvo upe rupi ñemuháme ogueru Tupãsy La Merce ra’anga, oje’e tupão Tupãsy del Rosario-gui, hógape omohenda ha péicha oñepyrũ omomba’eguasu  oñondivepa.  Nimbo omondára’e  ha  ohechakuaávo, okañyhague upe ta’anga, ojerure orahava’ekuépe, ombojevýnte hağua.

Ohasa ohóvo ára ha omopu’ã ichupe Valle Pukugua hendateerã Oratorio yvyrágui ojejapopyréva Centro de Salud korapýpe ha opavave renondépe. Kuñakarai ome’ẽ Tupãsy La Merce ra’anga ojeguerohory, ha oñembo’e hağua ichupe opavave.

Oñemombe’u nda’aréi oñepyrũ osẽ yvu  peteĩ yvyrakuágui ha oñembohéra Tupãsy Ykua, upe y osẽva  upégui ombotujupa yvyra, ohechakuaa upéva tavayguakuéra ha oguerova hendağuaitépe, oĩhápe ko’ağaite peve.

Ary 1884-pe oñepyrũ tupão apo, ojejapóva itápia tuju ha yvyrágui, ogahoja teja ha takuáragui.

Ary 1928-pe oiko torre peteĩha apo ha 1938-pe torre mokõiha apo.

TUPÃSY LA MERCE ÁRA JEROHORY

Porundy jasypoapýpe oñepyrũ  novenario ichupe. Ogayguakuéra omopotĩ, ombosa’y  pyahu hogakuéra, opyta porãvehağuáicha, upe 23 jasypoapýpe asajepyte jave ojehupi poyvi ojepuraheikuévo Ñane retã purahéi guasu, upekuévo oñehendu campana ha oiko ñembokapu.

Tahachio mburuvicha ha’e pe oguerúva ñane retã poyvi, ha bandita omoirũ ichupe pumbasy púpe.

Upe  pyharépe oiko Misa ha upéi serenata ohóva pyharepyte peve ha oñehuğuaitĩ hi’ára ñembokapúpe, oĩva guive, ohupi ipópe pañuelo morotĩ ohechauka hağua vy’a ha omomaitei hağua Tupãsýme, upéi oñembojoapy jey serenata.

Ko’ẽmbávo vy’ápe oñembosako’i maymáva oho hağua Tupãsy La Merce ndive procesión-pe ikatuhağuáicha oñombyatypa ijerére, ogakuéra ijeguakapa, avei tapekuéra piririta ha pindo roguépe.

Pe procesión oho opa tupãópe oikohápe Misa solemne. Opávo upéva ojeho calesita, ha ñembosaraihápe. Upe árape oiko apaite ógape karuguasu umi oúva omomorãvo Tupãsy La Merce-pe ndive, upevarã oñemongakuaa kure ojejukáva karuguasurã. Oĩ oñemboy’úva ha tembi’uita avei opavavepe ğuarã  ka’aru opaha peve.

Ohai MATILDE GALEANO

Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano

Documento facilitado por la Prof. MATILDE GALEANO

Registro: Octubre 2011



MATILDE GALEANO - SAN MIGUEL ÁRA (29 JASYPORUNDÝPE) - BARRIO SAN MIGUEL (AREGUA TAVAITÉPE)



SAN MIGUEL ÁRA (29 JASYPORUNDÝPE)

BARRIO SAN MIGUEL (AREGUA TAVAITÉPE)

Ohai MATILDE GALEANO

San  Miguel Arcángel  ha’e San Gabriel ha San Rafael ndive, umi mbohapy Tupãpysyrõhára oñeñe’ẽvagui Aranduka marangatúpe. Santa Iglesia ome’ẽ San Miguel-pe tenda iporavopyréva ha ohero chupe “Príncipe de los espíritus celestiales”, “milicia celestial myakãhára”. Héra he’ise “Mávapa Tupãicha”. Aña oryrýi ohendúvo héra ikatupyry, imbarete ha ojapokatúgui Tupã he’íva ichupe. Hembiapo tuichavéva ha’e ojapóva, ñanenohẽ mba’evai poguýgui. Ndaha’éi ku jaiko aja yvy’ape’árinte San Miguel oñangarekoha ñane ã rehe, katuete oĩ ñanendive pe aravoitépe, jajehekýi vove ñande retégui, jaha hağuáicha yvágape. Upe aravópe ndaje Aña ñandeguerahase hendive ha San Miguel oñangareko ani hağua upe mba’e ojehu.San Miguel ndaje oñangareko ani hağua, ñaña, mba’evai ojapyhy máva oñemoĩva ipoguýpe rehe.

Táva Areguápe:

Pa’i Felix Fontini ogueruka ary 1956-me San Miguel ra’anga, Italia-gui, yga rupi. Uperõ tupãomirĩ (oratorio) noĩmbái gueteri, upévare ha’anga opyta, Ña Aparicia Soto viuda de Bogado rógape. Tembiapo oñepyrũ 1956-me ha opa 1958-pe. Nda’arei San Miguel ra’anga ojegueru Argentina-gui, oñeme’ẽ jopóirõ. Ko tava’i ymave herava’ekue  Itao. Pe tenda oĩhápe ko’áğite peve ha’e ojehecharamorã, itakuápe ojejapo.

Hi’ára jeromandu’a: Aty comisión-pegua omba’apo ary pukukue, ohechávo mba’épa ikatu ojejapo osẽ porãve hağua San Miguel ára jeromandu’a.Ojejapo ichupe novenario ha upe 28 jasyporundy  jave ojegueraha tupão Tupãsy La Candelaria peve misa-pe ğuarã. Pe tenda oñemoĩhápe chupe ojegueroguata hağua ijeguakapa yvotýpe, tape umíva henyhẽ piririta-gui, ogakuéra ipotĩmba ha puraheijoápe ojegueraha. Upe árape oiko festival, karuguasu oñeipepirũhape chakore Roque Espínola ha Antero Aquino, avei oiko tembi’u paraguái jehepyme’ẽ, ka’aru jave chocolate mitãnguérape ğuarã ha oñembojopói chupekuéra haiha, kuatiahai, oñemono’õva’ekue ary pukukuépe.

Ohai MATILDE GALEANO

Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano

Documento facilitado por la Prof. MATILDE GALEANO

Registro: Octubre 2011

MATILDE GALEANO - BOQUERÓN: ÑORÃIRÕ TUICHAVÉVA (29 jasyporundy VICTORIA BOQUERON-pegua)

BOQUERÓN: ÑORÃIRÕ TUICHAVÉVA.

(29 jasyporundy VICTORIA BOQUERON-pegua)

Ohai MATILDE GALEANO

(Amomba’eguasúvo mayma chakorépe ha umíva apytépe

che taitaguasu amyrỹi LINO GALEANO-pe…)

Posu kuimba’e, mbohapy armas, Ejercito paraguayo-pegua oñembosako’i ojeity hağua umi 700 térã 800 boli oipysyrõva Boquerón, ha 20 ára pukukue oñorãirõ hendivekuéra, ndikatúiva osẽ mamove gotyo, oñemongora ichupekuéra ha ndoguerekóigui y, tembi’u ha mboka, ho’a paraguáy poguýpe.

Teniente CoronelJosé Félix Estigarribia, 6 jasyporundy 1932-me, oñe’ẽmondo mba’éichapa kuri ojejapóta upe tembiapo. Regimiento RI3 Corrales, Ytororõ ha peteĩ batallón General Aquino-pegua oñomoirũ ohapejoko hağua boli oúva omoirũ omombaretévo ijatykuéra, upeichahápe omano peteĩtei hikuái, paraguayo-kuéra oñepyrũ ohasa asy y’uhéi, oguerekógui peteĩ láta 18 lts rehegua peteĩ compañía-pe ğuarã.

Upe aja artillería ha unidades centro-pegua ojapi opytu’u’ỹre bolikuéra oĩva Boquerón-pe. Marzara, ha’éva bolikuéra myakãhára upépe, ohechakuaa oñemongora hague chupekuéra, oñe’ẽmondo opavavépe oñangareko hağua munición rehe. Heta oñorãirõ hikuái, bolikuéra ogueru aviõ avei ha jepémo upéicha Regimiento Corrales oñemomba’e retaguardia rehe ha ojoko boli-kuéra oúva omoirũ hağua hapichakuérape. Bolikuéra Enrique Peñaranda-pegua ijatýva 250, Lóa-pe 250 boli ha peteĩ escuadrón de caballería oĩva mayor Moscoso poguýpe oñemoĩ 2.000 paraguayo Regimiento Corrales, ha peteĩ escuadrón RZ1-pegua rehe, ha ohasa sapy’árõ upéva oha’arõ jey chupekuéra Regimiento Ytororõ oñemohendáva Boquerón renondeitépe.

Oğuahẽ 28 jasyporundy ha umi boli oñemongoráva Boquerón-pe, ndoguerekovéima ikarurã ha munición opa ohóvo. Ojapóma 19 ára ha 19 pyhare oñorãirõha hikuái, ojehecha hovakuéra rehe ikane’õ, ivare’a ha ijy’uhéiha, Marzara upémarõ ombyaty oficial-kuérape he’i hağua chupekuéra: jajeruréta paraguayo-kuérape opa hağua ápe ñorãirõ ha jajehekýi Boquerón-gui térã ñamano hesehápe.

Upe rire ambue árape 29 jasyporundýpe ko’ẽ porã mboyve ojehecha poyvi morotĩ, opavave okirĩrĩ, oĩ kuhyje peichahágui ha’éramo ğuarã japu, sapy’ánte peteĩ paraguayo osẽ osapukái chupekuéra “pesẽ peteĩteĩ pende po yvatépe ha mbeguekatu”, ha péicha osẽ meme ohóvo hikuái pirupiru ojehecha.     

Ohai MATILDE GALEANO

Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano

Documento facilitado por la Prof. MATILDE GALEANO

Registro: Octubre 2011



MATILDE GALEANO - VY’APAVẼ OPAVAVÉVAPE!!!!!!! TOIKOVE MARIA!!!!!! - SANTÍSIMA VIRGEN MARIA ÁRA REÑÓI. VALLE PUKU. BARRIO 8 DE SETIEMBRE (OCHO’I)



VY’APAVẼ OPAVAVÉVAPE!!!!!!!

TOIKOVE MARIA!!!!!!

de MATILDE GALEANO,

el jueves, 08 de septiembre de 2011,

SANTÍSIMA VIRGEN MARIA ÁRA REÑÓI.

VALLE PUKU.

BARRIO 8 DE SETIEMBRE (OCHO’I)

Valle Pukúpe oĩ peteĩ barrio oguerekóva ichupe herekuáramo, ha oraháva héra.

Ymave ndaje peteĩ Kuñataĩ, Rosita Ibarra, oguerohorýva Santísima Virgen ára reñói, hógape, ohasa ára ha iğuaiğuima, upémarõ ohenói umi oikóva hógajerére rupi ha ome’ẽ jopóirõ Tupãsy ra’anga ary 1952-me.

Oñeakãngeta ha avei ome’ẽ yvy pehẽngue, peteĩ hectárea oiko hağua tupão apo, ikatuhağuáicha ojeju hendápe oñeñembo’e ha oñemomorãvo ichupe.

Umi omoñepyrũ ypýva’ekue tembiapo tupão rehegua apytépe oĩva’ekue: Alejandro Florenciañez, José Miguel Franco, Rufino Franco, Bruno Alvarenga, Ramón Florenciañez, Marciano Orué, Marco Florenciañez, Victor Aquino, De los Santos Franco, Apolonio Ayala ha hetave.

Ary 1972, aty ohekombo’éva mitãnguéra tupãópe ojapo opáichagua tembiapo, omono’õ viru ha péicha oñemongakuaave tupão ohóvo. Ary 1984, ha 1985 umi oikóva barrio-pe omba’apo oñondivepa ha ojapoka torre, campanario rendağua oĩháicha ko’áğa.

HI’ÁRA JEROMANDU’A:

Ojejapo ichupe novenario, ára ha ára, porundy ára, oğuahẽvo ka’aruete, oñombyaty imembykuéra oñembo’e hağua Rosario ichupe. Hia’ára mboyve oiko misa ha serenata oguerúva umi o’aguyjeme’ẽva ichupe ñepytyvõre.

Hi’árape oiko procesión opávo Misa guasu. Tavayguakuéra oho calesita-hápe, ha katuete karu guasu, oñeipepirũ, upevarã opavavévape o’aguyjeme’ẽva Tupãsyme oipytyvõ haguére ichupe.

Contacto: Matilde Galeano

[ matigaleano04@gmail.com ]

Registro: Setiembre 2011

MATILDE GALEANO - MBA’ÉREPA ÑANE RETÃ ISÃSO ESPAÑA POGUÝGUI (PORQUE NOS INDEPENDIZAMOS DE ESPAÑA)

MBA’ÉREPA ÑANE RETÃ ISÃSO ESPAÑA POGUÝGUI

(PORQUE NOS INDEPENDIZAMOS DE ESPAÑA)

Ombohasa Guaraníme

MATILDE GALEANO

Ko’ã ára rupi jahecha ha ñahendu MOKÕISA ARY ÑANE RETÃ SÃSO (Bicentenario) rehegua opaite tenda rupi, ha upéva ñanembovy’a, vaicha pe tetãrayhu (patriotismo) oñeñanduve ha upéva iporã, ñanemandu’ami mba’éichapa oikókuri pe Sãso ome’ẽva ñandéve umi karia’y, karai ha kuñakarai Juana Maria de Lara upe pyharépe.

Mba’emba’ére Ñane retã isãsose:

- Pe joavy ojapóva español-kuéra tetãygua ha español apytépe, taha’e avano’õme (social), polítiko, ha ñemurãnguérape (económico);

- Py’aro opytáva ojejapóvare Comuneros rehe;

- Tetãygua oñendu mbarete tetãrayhu;

- Buenos Aires-pe criollos ohekýi Virrey-pe ha hekovia omoĩ  Junta de Gobierno 25 jasypo 1810-pe, ijaty upépe criollos ha español-kuéra.

- Batalla Cerro Porteño ha Takuarýpe ñesẽporãre.

Pe revolución ndojejapomo’ãi kuri jehekýi rupive, ojejapóta upérõ marcha Paraguýpe. Itapúape Yegros opu’ãta español-kuéra pu’akáre, Cabañas oguerúta tropa ha oñondive oúta ojeity Paraguaýpe Velazco ohekýi hağua, péicha omombe’u Julio César Chávez.

Aty conspirador-kuéra, oñomongeta ñemi jepi ogayguakuéra Martínez Sáenz rógape, ko’áğa ha’éva “Sãso róga” (Casa de la Independencia), oĩva tape 14 de Mayo ha Pte Franco ojokutuhápe.

Ndaje Gobernador Velazco oikuaa tetãyguakuéra ojaposéva, ha upévare oñembopya’e pe pokatu jehekýi ojaposéva hikuái.

Pe ára 14 jasypo, pyhare 22:00 aravo mboyve, oñehendu tupão Catedral-pe itapu (campana) ryapu, oĩ upépe mayordoma-ramo kuñakarai Juana María de Lara. Péva ha’e pe oporoñatõiva oğuahẽmaha aravo.

Umi ohekýitava Gobernador-pe ha’e Pedro Juan Caballero ha Vicente Ignacio Iturbe, oñemomba’e Cuartel rehe oĩháme Troche, Plaza-pe.

Fulgencio Yegros oĩ Itapúape ha upévare Capitan Pedro Juan Caballero omyakã revolución.

Velazco-pe, Capitán Caballero omondo jehai, omoğuahẽva chupe Alferez Vicente Ignacio Iturbe, pe jehaípe ojejerure Velazco-pe, mokõi tetãygua oĩ hağua hendive tendotárõ, Velazco ombotove upe jerure.

Ára 15 jasypo, ko’ẽmboyve oje’e chupe pe jerure nomoneĩriramo ojeikepátaha hógape ko’ẽme. Upémarõ Gobernador Bernardo de Velazco omoneĩ pe mba’ejerure.

Opavave tetãygua osẽmaba tapépe osapukái vy’águi Ñane retã sãso!

Pe santo y seña oĩ ñane ñe’ẽ Guaraníme, ha péicha ñane retã sãso ojerosapukéi Guaraníme…

TOIKOVE ÑANE RETÃ!! (VIVA NUESTRA PATRIA!!)

Ombohasa Guaraníme MATILDE GALEANO.

Ñe’ẽasahára Matrícula Nº 979 

CASA DE LA INDEPENDENCIA - MUSEO HISTÓRICO

FOTO: VICTOR BECKELMANN - SERIE PATRIMONIO 2011 



MATILDE GALEANO - TÁVA SAN LORENZO REMBIASA YMA IÑEPYRŨME / HISTORIA DE LA CIUDAD DE SAN LORENZO (REGISTRO: MAYO 2011)

TÁVA SAN LORENZO REMBIASA YMA IÑEPYRŨME.

HISTORIA DE LA CIUDAD DE SAN LORENZO

Ohai MATILDE GALEANO

Ary 1604-pe oĩ yvyguasu hérava Tapỹi Pery, ojepysóva táva Fernando de la Mora guive, San Lorenzo peve. Ko tenda herava’ekue Barcequillo.

Oñemombe’u ymandaje Barcequillo-pe oĩva’ekue “Laguna Parra” péva ha’e peteĩ encomienda ko’ãga imombyry 100 metros tapehũ Mariscal Estigarribia-gui, ko tenda héra Zona Norte ko’áğa.

Ary 1698-pe Pa’i jesuíta Martín de Yegros oikova’ekue táva Córdoba, Argentina-pe oheja Colegio Jesuítico Paraguay-guápe opa mba’e oguerekova imba’éramo ñane retãme. Péicha “Yvy del Campo Grande” oñehenóiva avei “Isatĩ” henyhẽva’ekue encomenderos-gui. Ary 1700 oiko apañuãi táva San Lorenzo yvy rehe, umi oikóva ko’a rupi opavave opytase ko’ápe. Ko yvy oguereko ijerére ko’áğa peve: táva Luque, táva Kapiata, táva  Paraguay. Barcequillo-pe oñemopu’ã peteĩ kapilla’i oñeñembo’e hağua “Cristianización Aborígen”. Pya’e itenonde ko táva, oñemopu’ã óga pa’ípe ğuarã ha galpón oñeñongatu hağua umi mba’e temitỹngue. Ary 1733, avakuéra oñorãirõ Jesuita-kuéra ndive, ha’ekuéra ndaje ojuka José de Antequera-pe. Jesuita-kuéra ndohepyme’ẽséi impuesto rupi, tavaygua ndaikatúi ohepyme’ẽ imba’erepy. Jesuita-kuéra péicha ojapo opa tenda rupi, América pukukue, péicha ára 27 jasyapy, 1767-me, Rey Carlos III,  España-ygua oñe’ẽmondo umi Jesuitakuéra oñemosẽmba hağua.

Provincia del Paraguay-pe oisambyhy Gobernador Carlos Morphy nomosẽséi jesuita-kuérape,  upémarõ ojupi Cnel. Agustín Fernando de Pinedo, omosẽ hağua ñane retãgui.

Ha oiko ko tendágui Villa San Lorenzo ary 1775-pe.       

Ndaipóri  kuatia he’ihápe araka’e ha mba’éichapa oñepyrũva’ekue ko ñande táva porãite, Honorable Junta Municipal omboguapy kuatiáre, 10 jasypoapy ojegueromandu’a hağua San Lorenzo-pe, ha upe guive 10 jasypoapy 1775, opyta arange táva San Lorenzo oñemopyenda hague imarangatu rérape.

Ary 1860-pe peteĩ árape avakuéra ndoguerekói viru, oñeñepyrũ oñemba’apo mbeguekatu pa’i, juez, políticos ha maymáva oñembyaty ha oñomombarete hikuái, oñombyaty tavayguakuéra ndive ha oñemopyenda mbo’ehao kuimba’épe ğuarã.

PRIMERA JUNTA MUNICIPAL

Ára 11 jasypo 1872-me oñepyrũ omba’apo Juanta Municipal; raẽteve ombohéra hikuái tapekuéra oĩva guive táva San Lorenzo-pe, umíva apytépe oĩ: Calle del Campo Grande, De la Policía, Calle de la Junta, Calle San Lorenzo, Calle del Mercado, Calle San Pedro.

Heta tekotevẽ oĩ ko távape, upévare oñepyrũ omba’apo oñondivepa. Tupão guasu ojejapova’ekue karai tendota Carlos Antonio López oĩrõguare. Tupão ndoguerekói itapu renda  ha karai sambyhyhára Rufino Mazó ome’ẽ jopóiramo hepyrã.

San Lorenzo-ygua omondo kuatiañe’ẽ tendota Carlos A. López-pe, omonbe’u chupe tupão ho’apotaiteha, upémarõ Carlos A. López oitykapaite tupão oĩva’ekue, upe ára guive tava’i héra

Capilla-kue opytágui tupão’ỹ rehe.

Peteĩ ary ohasa rire oñemopu’ã tupão pyahu, ha avei mbo’ehaokuéra oñepyrũ ombo’e Barcequillo-pe, 79 temimbo’e; Capi’ipery (Fernando de la Mora) 103 temimbo’e; Tajasuape 104 temimbo’e; Reducto 40 temimbo’e. Capilla-kuépe oĩva’ekue tyvyty ha ova ñemuhãguasu ypýpe ary 1850-pe.

Oñemombe’u avei táva San Lorenzo ha’e hague tenda guasu oĩhaguépe heta yvyraty piro’y asýva; Capilla del Monte-pe, ko’áğa peve oĩ yvyramáta ymaguare.

Oñepyrũvo oñembyaty táva San Lorenzo moõ pevépa oğuahẽta térã ja’eporãsérõ hembe’yrã, oñepyrũ ñorairõguasu Triple Alianza, mbohapy tetã oñorairõ ñane retã ndive.

Tupão San Lorenzo-pe pa’i Riveros ha heta tavaygua ohai kuatia ombojevységui Ñorairõ Guasu; avei pa’i Riveros ombyaty tembi’u, pohã ojejapívape ğuarã. San Lorenzo del Campo Grande oguereko heta tatarendy ha mandyju morotĩmba; heta yvyrágui ojejapo yga.

Pokõi aty Sanlorenzo-ygua ohóva’ekue ñorairõhápe. Tetã Paraguay rayhupápe San Lorenzo-ygua ndaikatúi opyta tapykue, ombosako’i pokõi aty ohova’erã oñorairõ. Ko’ã aty ha’e: Primera, Segunda, Jataity, 3ra Kapi’ipery, 4ª Barcequillo, 5ta. Reducto,  6ª De los Pardos ha  7º Morenos Africanos. Ko’ã atyguasu ohova’ekue San Lorenzo-gui, oguereko 534 tahachi ha mburuvicha imbokáva.

Avei heta mitã San Lorenzo-ygua omano ñorairõ ojejapóva’ekue Acosta Ñu-me. Umíva ojeikuaa apytépe oĩ: Juan Deslave, Ignacio Leguizamón, Juan Acosta (12 años), Roque Campos, (13 años) Mario Rolón, Vicente Céspedes,  Parieres Vera, De los Santos Martínez, Máximo Orué, Francisco Alonso, Juan Franco (14 años), Justo Riveros, Justo Insfrán, Benigno Riquelme García (15 años).

Kuñanguéra avei oho Ñorãirõ Guasúpe, ome’ẽ viru; ome’ẽ itaju oguerekóva ha oñemoĩ iména, térã ikyvy ykére ojapyhy mboka, umíva apytépe Petrona Leiva, María Ana Leiva, Salvadora de Báez, Asunción de Legal, Oliva Leguizamón, Dejesús Meza, ha heta kuña katupyry San Lorenzo-ygua okañýva herakuéra.

Avei ikatu ñanemandu’a mba’éichapa tren oğuahẽ ñande táva peve, Cambell Olgibie ha’e upérõ tren San Lorenzo-ygua jára, ko tren ndatuichái, oğuahẽ táva San Lorenzo-pe, 9 jasypoapy 1894-pe. Osẽ tava’i Belvedere, Paraguaýgui, ou tape España ha Brasil rupi, ohasa Avenida España rupi, ojere tape ko’áğa oĩháme ANDE, tape hérava ko’áğa meve Padre Cardozo ha osẽ Club Olimpia atukupépe, upégui oğuahẽ Avenida Colombia, ko’áğa hérava Avenida Mariscal López, ha ou ñande táva gotyo, péicha oñemombe’u umi ymaguarévare.

Oiko vove vy’aguasu, oñegueroko’ẽ vy’a ha sapukáipe, upe aravópe oğuahẽma tren San Lorenzo ha ipype ñemuharakuéra mercado Guasupegua.

Tren peteĩha ojehero “San Lorenzo”; upéi mokõiha “Paraguay”, mbohapyha “Ita” ha ojeroja hağua jepe’a oĩ “zorrilla San Lorenzo”. Ko servicio ojejapo hağua mokõi coches acoplados, primera clase ha segunda clase. Primera clase universitario-kuéra ha ava poravopyre, kuña ikatéva ha umi ndogueraháiva mba’eve ipópe ğuarã ha vagón mokõihame oho umi ñemuha ogueraháva imba’erepy Paraguay peve; ko’ápe ojehe’a chipa ryakuã haku asýva, naranja ryakuãvureíre, oñehendu ryguasu kokore, mitãnguéra osapukáiva ha ñomomgeta opáichagua ayvúpe ojejapóva hyapu mbarete haguére tren oguatakuévo.

Oĩ avei ndaje upérõ peteĩ tren lechero osẽva táva Ypakaraígui, ohasa Aregua rupi, Luque rupi ha upéi oğuahẽ barrio Trinidad peve, kamby añónte ogueru, ha peteĩ  pasajero iporavopyréva: don Cecilio Báez, ára ha ára ojupíva upévape.

Oĩ  tren opytaha 1 kilómetro imombyrýva ojoehegui, upe tendápe opyta ojepytu’u hağua upéi ombojoapy jey hağua hape. Umi tenda oñembohérava’ekue Para 1, Para 2, Para 6, ha mba’e. Upévare Club Olimpia ojeikuaa ko’áğa meve Para 1-pe, upépe oĩ haguére pytaha hérava Para 1.

Upéi ko tren oho tape ko’áğa hérava Avenida Boggiani rupi oğuahẽ meve Avenida Eusebio Ayala-pe. Ko tenda guive ou ruta Mcal Estigarribia, upérõ héra tape San Lorenzo, oğuahẽ meve Para 17-peve, opytáva upérõ tape Avenida del Agrónomo ha Ysyry San Lorenzo, upépe karai maquinista omanyhẽ tren tanque y rehe, oipyhýva ysyry San Lorenzo-gui.

Upégui  tren oğuahẽva’erã tape ko’áğa hérava Avenida Defensores del Chaco peve oĩhápe Soldado ra’anga Héroes del Chaco rérape, upépe oĩ Para 18, upe guive opyta peteĩteĩ umi cuadra-ha rupi ohóvo oğuahẽ meve estación terminal peve. Ko’áğa upépe oĩ Municipalidad taller-kuéra, tape España ha Defensores del Chaco, upe guive osẽ ára ha ára 4 aravo jave ko’ẽ mboyve, Paraguay gotyo, aravo 3:30 jave ombopúma silbato, opavave ohendu ha oñembosako’íma osẽ, ojupi ha oho hağua Paraguay goyto.

Aipo tren lechero ha’e ambue tren ohóva San Lorenzo guive Villa Morra peve, araka’eve oraháva kamby, oñemoĩ chupe upe téra Félix Pérez Cardozo rupive, ndaje peteĩ ára ha’e ohendu quinta Carlés guive, mba’éichapa hyapu tren silbato, ha oñepyrũ ohai ha ojapo pumbasy “Tren lechero”

ojeikuaaitéva, ipype arpa oha’ã tren ryapu. Tranvia oñepyrũ ou táva San Lorenzo peve ary 1931-me. Ko’ãva ndahyapúi voi, tuicha, imbarete Inglaterra-pe ijapopyre, ha motor electrico.

Upéima péva oñemoambue ha ojeipuru coche motor rehe ha pya’evéma oñeğuahẽ Paraguaýpe. Ary 1936-me tetã oñemomba’e ferrocarril rehe, ha tranway oipe’a usina ha onohẽmba riel-kuéra.

Ohai MATILDE GALEANO

Registro: Mayo 2011