Recomendados

Mostrando entradas con la etiqueta RAMIRO DOMÍNGUEZ. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta RAMIRO DOMÍNGUEZ. Mostrar todas las entradas

martes, 31 de agosto de 2010

RAMIRO DOMÍNGUEZ - MBÓI-JAGUA (POEMARIO, 1962) - Comentarios: MARIO CASARTELLI. / Fuente: POESÍA COMPLETA, EL LECTOR - 1996.


MBÓI-JAGUA
(Enlace a datos biográficos y obras
en la GALERÍA DE LETRAS del
.
MBÓI-JAGUA
Che resárupi a hecha,
upevérö nda roviái:
mbói ñarö kakuaa resa rendy
y mbytére o së o vevúi.
Pe huguái oi tyvyróvo
y jepe o timbo, o sunünü.
Pe y ñäkä katu, jaguáicha
o je jurupe'a o guahu.
Hugua-guasúpe roiméva
araka'eve ro hendu'y va'ekue ichugui.
Péina ko'ägä che ha itéma
i katu che ñë'ë reity avei.
Pe ju ke che rapykuéri
kïrïrï ha itépe ja je sareko
hese, sapy'a reínte ko kuehéicha
o së o je'chauka jevy.
Mombyry guive nte. -Ani mo'ä
ñande recha, ha upépe nte
jaiko pa.
Güaimï ha mitä oime háicha
tapykuépe to pyta o ñembo'e.
Nda ichupekuéra güaräichai
ko'ä mba'e.

Néike che ïrü: y jaty-
pa ma hikuái ñande rapicha-
kuéra, y jerére y ñäsäi.
Ñande avei ja ha hendive-
kuéra ko mba'e vai ete
ña mbo hovái.

-Che sevo'i kuéra o ñatöi
ko'ä ñë'ë rei rei oikóva,
mañei piko mamove o sëva
aipo jegua-mbói.

-Che renda katupyry
-ári, mba'evéicha gua
moñái nda che mondýiri.
Ña ño pytyvö mba katu:
ña myesäkä pe ñü, ha
tatatïnáme ja hekýi.

-Y karaípe ja jovasa
ha ja hesyvö hese
yvyra akua.
………… -E porandúna
nde jarýipe, sapy'a nde moñárö
mano re kañy hagüa.

Maramove heräkuäva
Hugua-guahu, ayvu ambue
sapy'a, oity i japytépe kuéra
äkä raku ha vy'a.
Tekove reko kañy
tesaráipe o hykuavóva
hemirekötëvë,
ko morandu joja'y
o hypýi y keraípe
ko'ä yvypóra, o moingo vy.
Te re së mi nte, ka'aru
-hembiapo kuéragui o poi aja-,
i jurúpe mbói-jegua
nte ma re hendu.
Kuñä i sái peteïva
o ñe mbo ao pyahu joa.
Kuimba'e kuéra katu
opa henda tÿgüasä
o mo potï o mbo jegua pa.
I tupäo chavi mi
vokói ke o ñe myataindy
o mimbi pa.
Mborayhu ha purahéi
o jora jevy hetä kuéra.
Hekópe guáicha nte avave
ndo je'cha véi.

Ani na che ñätöí vai-
tei, cher ryvy, ha ña henói
mo'ätei héra ite rupi
mba'e pochy.
Ko'ä aña rymba kue
ko, i porä ve nte ja hero

sapy'a hese kuéra
ña ñepyrü ta ramo
jaipo'o.

-Hendápe guáicha nte ja'e:
che mo py'a perërï mba ma
ko'ä mba'e.
Amóue ñë'ë mëgüa
ñepyrü ngue, o ho y pahápe
tuicha ite mba'e vai reheve
o së.

Ko japu
ha ayvu guasu-
ko - re hecháne-, i po'i ve ha rupi
jevy nte o so va'erä,
ha ÿ ñaküa ve va katu
tuicha ite ve nte ma o mundáne.

-Ta japu nte mo ra'e,
ägä ramo a ñe ñandu
ko yvy apére. Ha'ete vaicha
ku yma ñande apytépe
mba'eve o jehu'y va'ekue.

-Che katu a reko jey
che rembiapo repy kue mi;
ko'ä ñembyaty guasu
rapykuéri, tuicha ve ntema
ña ñemu.

-Na nde'eñói
che karai:
opáicha gua tembiapo-
ko, avati ra'ÿicha
opa rupi rei heñöi.

-Mitä kuñä saraki,
kuimba'e rösä guasu
jepive ja hecha'ÿ va,
kóina ägä o myenÿhë
ñande ka'aru.

-Mombyrýgui oúva
pytagua reko ambue,
mbói-jagua recha potápe,
o mbo chovi ñande äkä ári
pira pire.

-Mañëítei po ja hecháne
sapy'a -o pa mboyve
ko aty guasu ha tory
kakuaa-,
i ñapysëramo nte jepe
aipo mbói-jagua.

-Chéro güarä, ko'ä ñë'ë
-ku ka'avo tyre'ÿicha-
nda hapói ha nda i ñäkäiri.

-Mba'ére voi piko ñande-
nte ma ñande po'a sapy'a ne,
ko mamove o je kuaa'ÿ va
árupi nte o sëne hagüa.

-Che rañykä kanë'öma
a porandúgui ichupe kuéra
mávape pa o je'chauka gua'u.

-Ava i kéra recháva
amóne hasýpe o páy,
o mbo javoráivo i ñäkäme
ára ha pyhare.

-Výro reípe ña së ne,
ha'e ma ndéve ko kuehe.

Néi, che sy: kóina i paha ma
ndérupi a ju a mo ñë'ë
ñande ypykuéra amÿrÿi.
Te'i oréve mba'éicha ite pa
ñande ypa o ñe pöhäno ne
i katu hagüaicha i póra
ña mondýi.

-Kyvö ngoty, ha'anga-
kuéra oúvaicha, o mÿatÿmói
i pytúpe ñü ka'avo,
ha péina y ñë'ëme che rypýi.

"Ta pe ho!
ta pe ho pa águi,
peipota'ÿ rö pende ári
ko ypa pochy o je hykuavo!"

"Ko y-póra, mbói-jagua,
pe ne mo marandúva ou
hi árape pe je'ói hägua."

"Ani pe hesa kö'ö-
mo'ätei äñä-rymba:
ta pe ho
ta pe ho pa!"

Péicha rupi
mbegua katu
py'a mïrï, tavy
ha japu,
o mongu'e maymáva
heko tapiagui
ha oity hesekuéra
paje.

Avavete
temïty hárupi
ha tembiapópe
ndo ho se véi.
Ñe mongeta
reko tekove tie'y
ñanáicha o pü'äva
opárupi o jaho'i.

O jatykóva
tupä-mba'ére,
ku yso karúicha,
tembi'u hárupi-
nte re juhu.
Mamóta iko
aipo mbói-jagua rekaha
sapy'a o je'cháne hägüa.

I pahápe, o hasa
kuarahy ha ára porä.
Ndo so véi ro'y
ha ama rayvi.
Mboriahu rymba hosävä
o ho i piru, hye chä'ï
ha umi ka'aguy pä'ürupi
o ryr chä'ï
ha umi ka'aguy pä'ürupi
o ryrýi, häsë po'i.

Mandi'o ha avati ty
o mÿenÿhë mba ñanä vai.
Ndo hupity véi tembi'u
ha ogapýpe, i jaty pa
güaimï juku'a ha mitä
sa'yju.

O ñembo'éva re hendu
mombyrýgui ve, ka'aru.
Tata'y hendy käñy háicha
o ñongatu hikuái hemi potaypy.

Mba'eve no mbo je'óiri
hesakua kuéragui
mbói-jegua. Ha o mongaru kïrïrï
hikuái i py' a remói.

Upéi,
o mbyaku jeývo
kuarahy kö'ë pytu,
o ño mbyaty joa y jerére
ha oiko ku ymavéicha ayvu guasu.

Ndaipóri véi nte ma
o güahëve ku ára ambuéicha
mombyry gua.
Oiko pa rei o mba'e ñemúva
ha o jeity okupépe
tory ha vy'a.

Ku ärä raku
ha tetia'e ñepyrungue
o guevi, ha tesaráipe
o pa rei.

Hógaipi kuéra, asaje,
kuarahy tïnïgui o ñe mo'ä kuévo,
i pety oisu'u hápe
i ñë'ëngu joa
i kaigue.

Sái petëi
sorokue mi-
reheve, kuña kuéra
o gueraha i memby
o mongarai.
Henda piru ári
kuimba'e kuéra
i tygüasä jegua
oiküavë'ë mba rei.

Ku haity kuéragui
mby ju'i y sarambi haícha,
mombyry gua, ou haguéicha
o je'ói o ho pa.
O ñe kuävë'ëva
ha o mba'e ñemúva
o karu huguáire
ha o ñe mbyaruru.

Py'a rägë rekovia
-ku tü kuaréicha-
O ho i jai
ha oiko atë'y
ha pituva.

Upéi katu, i vai ve hagüa,
ou mombyrýgui marandu tapia
tembiapo ha viru etágui. Ha mitärusu
kuéra, oï háicha
hapykuéri o je poi pa.

Ku ysypo tujukuégui
re ñe saingo taramo guáicha
o so pa rei nde reheve. Nde reity
yvýre. Re je py'aka,
nde resa jere ha nde apysa ryapu
mamangáicha,

Koícha ite ore apytépe
opa vy'a; ha puka - ku petÿ kusuguéicha-
ro ndyvu ore j urúgui, ore
mbo py'a jere.

Tetägua rembyremi ro pytáva
-mitä ha güaimï ha tuja känë'ö-,
jagua piru rapykuéri
ro së ro moï ñühä
ha ro heka ynamby.

Aipo mbói-jagua mombe'u ypy
avave'tépe nte ma ndo mongu'e véiri.
Vy'a pana moñepÿrungue
o heja ore apytépe ñembyasy,
jahéi ha py'a rekotëvë.

Upe rire are,
jepe oiko tesarái
o mombáy va'ekuégui hekove kuéra,
Hugua-guasúpe i popïa
o mbyai pa o juhúva, ha o myasäi
pochy, ñemyrö ha ñë'ë megüa
i ñäkäre kuéra.

Mba'asy vaícha o mo äkänundúva
o heja o hasávo py'a tarova
ta tuguy raku.

Vokóike ma o ño kö'öiva
ha i po pä'äva mba'eve reíre
nde tape'asa,
nde inchiri rei guasu,
oipe'a rei se ma
nde mba'e repy mimi.

Mitä kuña räirö
ha mitä rusu jukahare
árape nde mo maitei
tupäo rökëme ve.
Nde ry'ái kuére o pü'äva,
mbaretépe o ñe mo mba'éva
nde yvy teére,
umíva nte ko hösäva
ha karai oiko ichugui kuéra.

Mba'épa oikóne raka'e
umi mitä porä itágui
o mbo ayvumíva jepi ñande asaje?

-Ha umi ogüahëva mombyrygua
mba'yru ha viru eta reheve,
ao jegua porä porägui
i karamëgüa renyhë?

-Nda ja hecha véimai
ka'aru kue,
umi aty guasu ha jeroky.
Ku puka soro ha ñe mongeta
kyrë'y, ñakyrä rasëicha
sapy'a rei nte o pa ite.

Ajépa ja vy'a itémi
raka'e, ku purahéi ha saraki
apytépe, heñöi mba reími
pira pire.

-Ha'ete vaicha ku upérö
ndo so véi ára porä.
Ha yvy póra roime háicha
nda i katúi ore tuja
opáicha vérö.

-Ajeve nipo, taita,
opa ra'e ku ñë'ë:
ägä péicha pe pyta
pe nde tuja joa ite.

Kóicha hembýva tetägua-
o ñepyrü o ñamindu'u
hemi mandu' a ypýre.
o mbo yke hekove kuéra,
ha yma ite gua rehe
nte ma o ñe mongeta.

Rei nte kö'ë hovake kuéra:
i py'a kañy joa
kuehe ambue ete guáre
o mo hesa mimbíva gueteri
ichupe kuéra.

Oikóma upéro o yvy jo'óva
viru ymágui takype renyhë
o guenöhë potávo.
Oiko nte ma avei
ára kue rei guasúpe
i kéra recháva,
ha o manóva ñë'engue
o sëva o mombe'u.

Avave ete nte ma
ndo hói hemitÿ hárupi,
o karu ve'erä kö'ërö
o hechávo i jehegui.

O ñe pöhäno vaicha
o pyta joa
hovayva o hasa va'ekuérehe.

Tapykue koty o japaro
hekove kañy.
Ku tanimbu apytépe
o jatapyñái taramo guáicha
o hekáva tata'y
rembyre mi.

Hapykuere kañy mombyry guágui
Hugua-guasu. Tetägua kuéra
o mano'ÿre, i póra recha
ha ho'a hesekuéra pytü.

Angaipavóra
o mä'ë'ÿva henonde guáre,
ypa pochy o jaho'i pa.

Oiko tesarái hekove kuéragui
ha o së i pahápe
ñë'enga.
.
Diciembre 28, 1969.
.
COMENTARIO DEL POEMARIO "MBÓI-JAGUA" (1973)
Por MARIO CASARTELLI
La fecha en que fue escrita esta obra permite conocer el entorno del géneris del texto. Era 1969 y era el advenimiento de la gigantesca represa hidroeléctrica de Itaipú, que generó el gran lago homónimo al que Ramiro Domínguez alegoriza con el MBÓI-JAGUA (VÍBORA-PERRO), y el turbulento crecimiento mercantil de Puerto Presidente Stroessner, hoy Ciudad del Este, simbolizada en el poema por el HUGUA-GUASU (HONDURA-GRANDE).
El texto está escrito totalmente en guaraní y la visión del poeta en torno a los acontecimientos fue premonitoria: la política de entonces no impulsaba otra cosa que alimentar en el pensamiento mítico del pueblo los fraudulentos conceptos de "bienestar y progreso", para deslumbrarlo con fatuas novedades. La presencia del Mbói-jagua conmociona a la gente de esa comunidad aletargada en pobrerío y supersticiones. Y la turbia alucinación penetra y contamina sus costumbres.
Una voz, consciente del peligro, incita a la comunidad a enfrentar con cautela a ese fantasma: Pe júke che rapykuéri/ kirĩrĩhaitépe jájesareko/ hese, sapy'a reínte ko kuehéicha/ osẽ ojechauka jevy (Vengan detrás de mí, a vigilar con cautela y en silencio, por si acaso intente, como otras veces, presentarse ante nosotros).
Pero el ser maligno recorre disfrazado de pira pire (dinero), y tienta a las presas más fáciles: los jóvenes. Estos son seducidos y abandonan el hábitat natal, arrastrados por la quimera del Hugua-guasu: desbande masivo. Los pueblos aledaños se despueblan y empobrecen aún más: nadie vuelve al sembradío. Es la alienación: Teresemínte ka'aru/ -hembiopo kuéragui opoi aja-/ ijurúpe mbói-jaguántema rehendu (Si los vieras por las tardes, cuando dejan la labor, de sus bocas sólo oirás el tema del mbói jagua). Las mujeres que andaban con escasos atuendos (kuña isái peteĩva) se encandilan e inician su desenfreno hacia la vestimenta. Los varones también se enajenan detrás de oropeles. Si algo les queda todavía de lo que han dejado atrás, las demás empiezan a perderse lentamente: Mborayhu ha purahéi/ ojora jevy hetã kuéra./ Hekópe guáchante avave/ ndojechavéi (Querencias y canciones desanudan de nuevo los sitios que dejaron, pero ya no con la manera de ser que fuera de ellos).
Sólo la voz consciente llama a las cosas por su nombre: Ko japu/ ha ayvu guasúko -rehecháne-, ipo'ivehárupi/ jevýnte o so vaerã/ ha iñakuãvéva katu/ tuichaitevéntema o mondáne (Esta mentira y gran algarabía -ya lo verás- harán mella, como siempre, en todo lo más débil, y quien tenga mayor astucia lo aprovechará para estafar aún más). Es así que aparecen los que mercan a costa de esa inocencia pueblerina. Y la sed de dinero, generada por allegados extraños, se torna un culto.
Es el impacto feroz de choques culturales.
Por supuesto, hay quienes advierten sobre el monstruo ilusorio:-Výro reípe ñasẽne,/ ha'éma ndéve ko kecehe (Finalmente, como ya te lo dije, todo terminará en disparate).
Pero nada impide que se produzcan las discordias sociales, como tampoco el inicio del desastre ecológico: I pahápe, ohasa/ kyarahy ha ára porã./ Ndo so véi ro'y/ ha ama rayvi./ Mboriahu rymba hosãva/ oho ipiru, hye cha'ĩ/ ha umi ka'aguy pa'ũrupi/ o ryrýi hasẽ po'i (Y, al final, se va el sol de los buenos tiempos. No cesan ya el frío ni la llovizna. Los animalillos sanos de los humildes enflaquecen, se les contrae la panza, y por entre los pajonales tiemblan leves quejidos). Las plantaciones se atiborran de enfermantes remedios. El alimento escasea en el hogar donde sólo se hacinan ancianas jadeantes y niños esmirriados.
Voces difuntas de ancestros aconsejan: Tapeho!/ tapehopa águi,/ peipota'ỹro pende ári/ ko ypa pochy ojehykuavo! (¡Váyanse, váyanse todos, si no quieren que el lago enjuague su cólera en ustedes!).
Ko y-póra, mbói-jagua,/ penemomarandúva ou/ hi árape pe je'ói hagua (Este fantasma del agua, el mbói jagua, les advierte que deben huir a tiempo).
Pero la cobardía y la ignorancia se apodera de ellos. Ninguno vuelve al vivir originario. Y se entregan a borracheras y toda suerte de híbridas transacciones: es la alienación total.
Entonces aparecen los oportunistas de la mafia: Mitã kuña rãiro ha/ mitã rusu jukaháre/ árape nde mo Maitei/ tupao rokẽme ve.// Nde ry'ái kuére o pu'ãva,/ mbaretépe o ñe mo mba'éva/ nde yvy teére,/ umívanteko hosãva/ ha karai oiko ichugui kuéra (Los que violan a las niñas y asesinan a los mozuelos, los que se levantan sobre el sudor de los otros y se apoderan brutalmente de legítimas propiedades ajenas, sólo ellos llevan una vida confortable, y así se convierten en "grandes señores").
Transcurre la vida entre el delirio de los hijos que abandonaron sus tierras y los padres que se quedaron estupefactos ante hechos que no logran comprender.
Y todo resulta fugaz. El poder magnético del Mbói-jagua se diluye. Terminan las tropelías festivas. Y se agota ese chorro de pira pire que parecía inacabable, dejando una secuela de escasos enriquecidos y multitudinarios empobrecidos: Ajeve nipo, taita,/ opa ra'e ku ñe'ẽ:/ áĝa péicha pe pyta/ pende tuja jo'aite (Con razón, oh, padre, terminó así aquel consejo: ahora sólo les queda envejecer doblemente).
Y el porvenir se les extravía: Oñepohanóvaicha/ opyta joa/ hovayva o hasa vaekuére (Como embrujados, quedan todos pensando en lo que pasó). ¿Son de aquí o son de allá? Detrás de vanas sombras olvidaron su propio existir. Y en inconfesas desilusiones prosiguen envolviendo y desenvolviendo recuerdos de aquel lago espectral.
Esta fabulación es un reflejo poético del tratado sociológico EL VALLE Y LA LOMA. La textura de ambos textos es distinta, porque se expresan por vías diferentes. Pero el trasfondo es el mismo. En ciertos aspectos, se corresponden.
.
Fuente:
Edición, estudio introductorio,
y notas de MARIO CASARTELLI.
Editorial El Lector,
Colección Poesía Nº 11,
Asunción – Paraguay
Abril 1996 (234 páginas).
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

lunes, 30 de agosto de 2010

RAMIRO DOMÍNGUEZ - LOS CASOS DE PERURIMÁ - Comentario de MARIO CASARTELLI / Fuente: MORANGÚ. CULTURA Y TRADICIÓN ORAL y POESÍA COMPLETA.


LOS CASOS DE PERURIMÁ
Poesías de
RAMIRO DOMÍNGUEZ
(Enlace a datos biográficos y obras
en la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )
En guaraní, versión libre:
FÉLIX DE GUARANIA
.

LOS CASOS DE PERURIMÁ
Perurima / Perurima
Tonto de capirote / Výro paha,
No sabes ni escribir el rabo / Nde réra apyremijepe
De tu nombre / Nderehaikuaáí.

¿Qué daríamos por ti? / Mba'épa ñame'ëne nderehe?
-Menos de medio jornal. /-Mba'aporepy mbyterégui michïve

Sobre su cuerpo enclenque / Nde rete chavimi ári
tu cabeza de porongo / En akä, hy'a joguaha,
parece fuera de lugar. / Vaichánte hendápe'ÿ ho'a.

No tiene cabida en el ruedo; / Mamovete nandejái;
si te miran, / Nderehe oñema'ëhápe
te miran mal. / Nderejecha poräi.
Si te hablan / Oimérö ndéve oñe'ëva,
es para que mandes mudar. / Ne mosë hagua.

A la hora del asado, / So'oka'ëhápa ndéve oñemombo
a ti te arrojan el bofe / -Jagua peguáicha-
-como a un perro más. / Ivohekue.

Perurima / Perurima
si va a la escuela, / Oho ramo ñembo'euka haguame
lleva el pantalón del hijo Ogueraha ta'ýra kasö
y la pizarra de su abuela. / Ha ijarýi pizarrakue.

En la iglesia, / Tupaópe ramo,
su oficio de campanero y sacristán / Campana ombopu haguére
no le vale más de una galleta. / Ha oipytyvö pa'i, Galletamínte ha'e ho'u.

Cualquiera / Mercado-pe katu,
puede alquilarlo en el mercado / Oimeraëva chupe ojokuái
por lo que fuera. / Réi rovái.

Su precio, / Hembiaporepy
un dedo de caña; / kaña tymínte,
y un pastel de mandioca / Ha petëi mandi'o kavure
como merienda. / Ka' aru vove.

Aunque Perurima / Perurima jepe,
tiene otras artes / Heta imba'ekuaa
de que se valga / Ojevaleha.

No juega a nunca a las quinielas / Araka'evénte
pero en todo la suerte / Nokinelara' äi
le acompaña. / Ha opaichavénte po'a chupe ndohejái.

Cuando Perurimá / Perurima,
juega a las cartas, / Onambi poká ramo,
tiene más mañas ocultas / Mba'ekuaa ñemíne
que barajas. / Ndahasahái.

Le pintan feo, / Oje'e hese ivaiha,
pero seduce a las mujeres / Jepevénte upéicha
haciéndolas reír / omyakärapupa Ha ombopuka
a carcajadas. / puku Hendive kuña.

Perurima sólo sabe contar / Po moköi pevénte
hasta diez. / Oipapakuaa,
Pero nadie le puede hacer cálculos / Ha avave anichéne chupe
al revés. / ombotavy Ha aguijvo oipapa

Al sumar los billetes, / Ku viru oipapárö
se lame los diez dedos / Ikuanguéra oheréi
como si tocara miel. / Ha'eteröguáicha Eíra mba'e.
Si Dios quiere y la Virgen / Ñandejára oipota ramo ha Tupasy
cumple todos los encargos / Ojapo katúva eréva chupe
-con ligeros cambios / -Oikoe mimi jepe,
en el cuándo / Ku mba'e ra'épe
y en lo qué-. / Ha araka'ete.

Cuando lo mandas / Remondo ramo
por alcanfor, / Pohäre
te trae el ciego Kelí / Ogueru ndéve Keli
-el cantor-. / Imbarakáreve.

Si va por queso / Oho ramo
hasta lo de Almada, / Kesu ojejoguahápe,
les pide "Huesos / Ojerure "so'okangue
en almohada". / Arambohápe".

No tiene casa / Ha'e ndahógai
ni perro; / Ha ndaijaguái;
pero todas las noches / Ha pyhare vovénte
se equivoca de cama. / Ojavy hupa.

Perurima / Perurima:
¿qué estás removiendo / Mba'e rekávopa
ahí por la alacena? / Rejepovyvy reína?

-La señora, / -Che señorá, ajukase anguja
quiero matar esa rata / Ho'upaite va'ekue
que se comió tu dulce de ciruela. / Ku mba'ehe'ë.

-¿Quién es ese atrevido / Mávaiko pe tova'atä
que me tocó las piernas? / Che retymáre opokóva?
-No hay más que uno, / -Ha... che aikuaáva,
que yo lo sepa. / Peteïnte oime!

Perurimá / Perurima
-corral de piojos-, / -Ky rupa-
nunca sabremos / Araka'evéko ndajaikuaaichéne
si eres tonto de veras. / Ku añetehápe nde výropa nde.

Zonzo -tu hermano- / Výro -ku nde ryvy- jepe
salió el mejor alumno / oñembo'eukahápe
de la escuela. / Itenonde.

Trabaja de sol a sol. Y de noche / Ha'e omba'apo ara pukukue,
con sus libros / Ha pyharekue, ojetavy'óvo,
se quema las pestañas / Ohapy hopea
y las cejas. / Ha ityvyta.

Los pocos pesos que gana / Viru ombyatymíva
son para su madre vieja. / Isy guaiguíme guarä.
El único pantalón / Ikasö peteïmi
que viste, lo lava los domingos / Domingokue ojohéi
y los zurce por la siesta. / Ha ombovyvy asajekue.

Adivina, / Maravichu, maravichu,
adivinanza: / Mba'emotepa...

¿Quién trabaja los lunes / Mávapa omba'apo lunekue
y el resto de la semana / Ha upéi semana rembyre
descansa? / opytu'u?

¿Quién va a las carreras / Mávapa oho kavaju ñanihápe
los sábados de tarde, / Umi sábado ka'aru
Y se emborracha hasta el martes / Ha oka'u marte peve,
si pierde o gana? / osë vai ha osë poräme?

¿Quién tiene más mujeres / Mávapa ikuña hetave
como piques en la pata? / Ypýpe oguerekohágui tü?
¿Quién vive del trabajo / Mávapa oikove
de la esposa. Y en otros pagos / Hembireko mba'apokuéguinte
gasta sus serenatas? / Ha ipojera purahéihápe?

-Adivina, / Maravichu, maravichu,
adivinador: / Mba'emotepa.. .

¿Quién carga con los hijos / Mávapa oñembota'ýra
del arribeño embaucador? / Arribeño rova'ätä ra'ykuére?

¿Quién apadrina en los bautizos / Mávapa osë paínorö oimehápe
y ante el comisario sale de fiador? / Ha ome'ë iñe'ë Komi rovake?

¿Quién va por el abogado / Mávapa oho abogado reka
hasta Asunción? / Paraguaý peve?

¿Quién paga la alfalfa / Mávapa omogaru kavaju ñani,
del parejero. Más los arreos / Ojogua oñekotevëva
y el compositor? / Ha ohepyve'ë iñangarekoha?

¿Quién cubre las apuestas. / Mávatepa opara oguerekóva
Y por fin, quién sale / ha mávapa pe amo ipahápe
perdedor? / Ogana'yva mba'eve?

Zonzo / Výro
-de puro tonto- / -Ivýrogui rei-
paga sus cuentas al día, / Opa ára opara ideveha
y por cumplir su obligación / Ha upéva ojapo hagua,
no halla reposo. / Ndopytu'úi.

Perurima salda sus cuentas / Perurima
con el crédito / Osë idevehágui
del otro. / Pe ambue rehe ae.

Para sembrar / Oñemity
y roturar, / Ha oka' api hagua,
que venga Zonzo / Toú Výro.

Perurima vendrá después / Perurima
-al "a buen tiempo"- / Oúne upéi,
por el locro. / Ha' etépe locrorä.

Sin embargo, / Yma jepe raka'e
hubo tiempo en que Perú / Oï va'ekue ára, Peru
fue un indio bueno. / Ava imarangatúva hague.

No hacía cuestión / Ndipochýimi mba'evetére,
por esto o aquello. / Takóa, ta'amóva.

Cultivaba su maíz / Oñotýmiva ijavati,
y si se emborrachaba, / Ha oka'u ramo,
eso iba en serio. / Upéva... tovasyrä!

Una sola mujer lo reducía / Petëi kuñaiténte,
a condición de esposo, / Ména chugui ojapómi
padre y abuelo. / Ha mitä kuéra túva Ha taita guasúmi.
Cuando mucho, / Hetave javérö,
se comía un adversario / Ku ija'e'ÿha peteïre
en el puchero. / Oñembohembi'úmi.

Pero vinieron los gringos; / Hákatu upéi oúma
armados de espada y yelmo. / Ijao atämba ha ikysepukúva.

Montaban en cuadrúpedos / Kavaju yvate-vate
enormes que daban miedo. / Oporomongyhyjéva arí ha'ekuéra.

Les tomaron sus mujeres, tratándolos / Oñemokuña ikuñanguérare,
de "cuñados". Y quedándose a vivir / "Che rovaja", he'i hikuái
con ellos. / Ha opyta hendivekuéra.

Para resguardo de los indios, / Aváre oñangareko haguáje
se hicieron encomenderos. / Aipo "encomendéro" ramo. Oiko hikuái.
Perú y los suyos / Peru ha itavayguára
se bautizaron. Y pedían la bendición / Oñemongaraika ha otupanóimi,
como niños buenos. / Mitämi marangatúicha.

Pronto se empezó / Hákatu voi oñeñandu ñuhä
la trampa y el juego sucio. / Ha pokarë ky'a oguerúva.
el gringo se vio en este suelo / Umi pytagua ovy'a
tan a gusto, / Ko avýpe,
que aprendió a tomar mate, Okay'u ha opita hikuái;
a fumar, y otros placeres menudos / Hory hetave mba'ére.

Al cuñado lo hizo peón / "Che rovaja" ohenói akuégui
de estancia; vaqueano / Ojapo tembiguái; ikatupyrýva,
y jinete como ninguno. / Ndahuvichái kavaju ári.

Le habló de San Isidro. / Oñe'ë chupe San Isidro-re
Y cantando loas al Señor / Ha oguerohoryjávo Tupäme,
lo mandó a roturar sus / Omondo chupe oñemitÿ
latifundios. / Ijyvy kuérape.

El tomó la guitarra. / Peru oipyhy imbaraka.
Y desde su hamaca concibió / Ha ikyha guié ohecha arapy
una bucólica visión del mundo / Heko ajéva ramoguáicha.

Prestó sus naipes / Onambi poka hagua ombo'e
a los nietos. Y los hizo / Hemiarirö kuérape.
maestros en el contrapunto. / Ha mbaraka mbopúpe. Omboha'eve.

Les explicó las intrincadas / Ombo'e chupekuéra mba'épa
leyes del diezmo y del ayuno. / He'ise pe "diezmo" ha pe "ayuno".
Deletrea con ellos el Catecismo. / Omoñe'ëmi hendiekuéra
Escribiendo en guaraní cosas / "Catecismo", ha guaraníme
de muy buen tono. Y se murió / Iporänguete ohaimi, Ha omano
-como todos los difuntos-. / Omanoháicha opaite ománova.

Mucho le lloraron los indios; / Heta ojahe'o hese
pero mucho más / Ava kuéra kuimba'éva; Opái
las indias. / chante hetave kuña hasëva.

Dejó inmensas heredades / Yvy oheja ojepyso pukúva,
y numerosísima familia; / Heta iñemoñare avei;
reiterando por generaciones / Ombojopy ha ombojoapy
su apellido, como una / Pe héra, Ñemo'ä opave'yva purahéi'asy.
interminable letanía. / purahéi'asy.

Un buen día / Petëi ára, Perurima oguahë,
apareció Perurima, / Héra ojekuaa
inscripto en las actas de capilla. / Tupao kuatiápe.

Era un bastardo del "karai"; / "Karai" ra'y okára nipo ra'e;
con todas las ínfulas de su padre / Túvaicha ijejapo
y algunas mañas de la / Ha isy mba'ekuaakue.
madre india. / Oguereko mimi avei.

Atención pido señores; / Péina ága ajerure
atención por esta vez: / Pecherendumi hagua:
para narrarles el caso / Amombe'úta peëme
de Perú y el señor Juez. / Ko'ä moköi rehegua: / Peru ha karai Hue.
Eran tiempos de Colonia. / Kolonia ramo guare
Y los criollos luchaban / Ha tuicha oñeñorairö
no sé dónde, hacia los campos / -Mamo nipo, ndaikuaái-
de Jerez. / Ñure ndaje, aipo Jerez.

Perú escapó de la matanza / Peru ojeguari manógui
sirviendo de amanuense / Ha tembiguái ramo oiko
en casa del Juez. / Upe karai Huépe.

Este le sisaba su sueldo. / Kóva, imba'aporepy chugui
Aquel le robaba su mujer / omboja'o; Amóva ka omoky rÿi hýegui hembireko.
No faltó quien / Oimémane katu máva
le pasara los informes / -Jurumby-ÿi-
al doctor de la Ley. / Omomarandúva karai Hué.

A Perú / Peru oñembotejuruguái
le administraron treinta azotes. / Ha upe karai Huépe
Al Justicia Mayor, otros tantos / Oinupä ikuña.
su mujer.

Todo acabó / Ha oñeha'ärö haguéicha
como se pudo prever. / Oparei.

Perú / Peru
vestió uniforme de alguacil. / Tahachi ao omonde
Destinánselo a la vigilancia / Ha opyta oñangarekóvo
en la recámara del juez. / Hué koty rokë.

Este bribón / Ko tekorei
-pillo y bribón- / -Oti'y rekorei-
-contumaz, pícaro, / -Tova'atä, oti'ÿ rekorei-
pillo y bribón-, / -Ñemyronde rova'atä, Oti'y, rekorei-,

Tuvo la suerte de ilustrar su / Ipo'a oñeme'ë chupe
nombre con un blasón. / Héra nomba'eguasurä.

Por no sé qué. servicios al Rey / Mba'e ojapo haguére nipo,
Nuestro señor. / Aipo Rey; karai guasúpe,

Obtuvo la venia de asistir al / Oheja oike Amandaje,
Cabildo gastando collar y bastón. / Imbo'y guasu ha ipokoka.

El Obispo / Karai Obispo
-por ciertas limosnas-, / -Tupamba'e'míre-
le otorgó cien años / Omopotï chupe angaipágui
de perdón. / Are peve guarä.

Zonzo -el hermano- / Výro -kue ityvýra-
Cuando los Comuneros, / Ako Comunero ramo,
se destacó como orador / Oñe'ë ha oipysyrömi
y tribuno del pueblo. / Tavaygua.

En su español atragantado / Ikaraiñe'ë va'i-vaípe
condenó y argumentó. Diciendo / Heta mba'e omyesakä,
más verdades que el Concilio / Aipo Concilio de Trento-gui
de Trento. / Añeteguáva he'ive.

Perurima -ni de Dios / Perurima
ni del Diablo-, hizo aspama- / -Natupäindi ha na Añanindi
mento de su lealtad al rey; y / ave-Ohenduka ojeroviaha
puso tierra de por medio. / Rey-re; Oñemoï porä.

Zonzo / Výro katu amo ipahápe
acabó prófugo y proscripto. / Ojeguari ha okañy.
Perú ocupó su plaza / Perú katu hendagua
en el Consejo. / Consejo-pe ohupity.

Al proclamarse la República, / Ñane retä ojepo'óvo,
Perú puso sus peros a España; / Espáñare oñe'ë Peru;
Y Zonzo los puso mayores / Ha Výro noporambai
contra la Nueva Junta. / Umi mburuvicha pyahu.

No simpatizaba con los militares. / Milíkope ndohayhúi
Y en el doctor Francia, le asustaba / Ha karai Francia rova
su faz adusta. / Ndo'a katuïri chupe.

Perú / Ndaitapykuéi Perú,
enviaba a Don Gaspar / Francia-pe ojopi yva
presentes de cigarro y frutas. / Ha petÿ apakua poguasu.

Ni qué hablar / Ha vokóikena ohupi
que le cupo votar -como convencional / Atyhápe, moköive ipo
por la Dictadura. / Dictadura oiko hagua.

En tiempos de Don Carlos / Don Carlos ramo guare
la gente se afanaba mucho / Opávante oñeha'ä
estudiando. / Iñaranduve hagua.
Y había demasiado ruido / Ha oñehendu tyapu
en el ferro-carril / Ferrocarril ojapóva,
y por el telégrafo. / Ha ysypo ñe'ëngatu.

Perú prefirió retirarse / Peru -mba'énte nipo-
a su estancia. / Iñestanciape opyta.

-Zonzo, / Výro katu iñarandu
se hizo letrado. / Ha ikate.

Aprendió a usar levita. Guantes, / Omonde levita, guante,
sombrero de copa y cuello / Sombrero revi puku
almidonado. / Ha cuello aramirö.

La Triple Alianza puso las / Triple Alianza oguahë
cosas cabeza abajo. / Ha ipý goty opamba'e oheja.

Zonzo / Výro oho ñorairöhápe,
se fue a la guerra con la / Isy ohovasa chupe,
bendición de su madre, y su / Upe ikorö franciscano
cordón de franciscano. / Ijehe.

Perú vendía sus provistas / Perú katu upe aja Mokoïvevá
a sirios y troyanos. / gotyguándi oñemu meme.

Zonzo volvió con el collar / Výro ojevy iñepamba,
del mérito. Pobre y lisiado. / Ijajúri mbo'y vera.

Perú abrió su registro / Ha Peru, heko tujápe,
en calle Palma, / Palma árima oñemu
vendiendo artículos importados. / Ambue tetäme guerére

Muy pronto pudo comprar / Pya'étentema ojogua
los méritos que no había / -Mba'e oguereko'yva-
ganado. / Oñemomorä hagua.

Y así mil veces: Ha upéicha heta jevy,
Perurima, / Perurima,
Zonzorima / Vyrorima
-carneros de la misma majada-; / -Ovecha peteï kora pegua-
empeñados en hacerse la guerra / Oñorairö oñondive
mientras pastores extraños / Oka pegua mba'ejára
los tranquilizaban. / Mokoïvepe ojapi aja.

Cómo no probaron nunca / Mba'eichapa noha'äiva
vestirse con la misma lana. / Oñemonde petëi...

Qué magros, / Opívo ha mboriahu
qué desnudos / Moköivéva opyta;
quedaron los dos, / Jesekuéra oñeñemu,
vendidos en la misma subasta / Piru kangue ojeheja.

Quién al fin / Máva ra'e ombotavy
engañó a quién / Mávape, ndojekuaái;
si, echando cuentas, / Ko mba'eve moköivéva
no tienen / Ndoguerekóiva.
nada.

Perú / Peru,
fauno cantor de los yerbales: / Poro'unde opurahéiva ka'atýre:

Tu desverguenza singular / Ne otïngue ijojaha'yva
hace tu rostro más amable. / Pe nde rova ombohory.

Tu historia absurda, aún / Nde rekovekuerei
mueve a risa al burdo peón, / Ombohorýnteva akói
y al anciano grave. / Mba' apohára peröme Ha tujami rovasy.

Tienes la lujuria violenta / Tata oity nde retére
de nuestra nueva sangre. / ko ñande ruguy pyahu.

Te acosan mil tábanos / Mbutu ñarö nde aho'i,
abriendo nuevas bocas / Juru ipyahúva omombáy
a tu antigua hambre. / Ne ñembyahýi peguarä.

Vives, -si vives todavía- / Reikovéva -reikovérö-
en los entresijos / Ore ro'o apytékuápe.
de nuestra propia carne.

Zonzo / Výro
-pan duro de comer. Y rene- / -Mbýja hasýva hi'u,
grido por el horno-; / Hü veráva okái hague-

Soy capaz de cambiar todos / Che amyenkoviáne,
mis versos por tus himnos / Ko'ä che ñe'ë ipotýva
franciscanos y tu humilde / Nde purahéi chu'imíre
nido de alonso. / Ha pe ne alonso raitýre.

Tú eres el jumento / Ndéku ha'e mamymba
bendito de nuestra Navidad / Hovasy Tupä Ara,
y el mosto fresco en todos los / Ha ku mostomi ro'ysä
jolgorios. / Opaichagua vy'ahápe.

Te muelen, y les das / Nde ku'ikuéguiku osëva
Tu almidón. Se mofan de ti, / Aramirö morötï...
Y les pagas reventando / Ha opaite ñembohory
Tu risa de nardo oloroso. / Rembuekovia Nde puka poty ryakuäme.

Te juro / Che ha'e ndéve,
Que en tú casta simplicidad / Jepe de reko ravínrö,
Tú no estás solo. / Nereimeiha ne año.

Mientras viva Perú / Peru oikove aja,
Vivirá Zonzo. / Oikovéne Výro.

Perurima, / Perurima,
Zonzorima.. . / Vyrorima.. .
-Nos da lo mismo- / -Peteïnte-
Hermanos. Muy / Ore peheguete
Hermanos nuestros. Acaso / Moköivéva.
Parte de nosotros mismos. / Oime nune
…………………. / Ore rehegua voi.
.

Fuente: MORANGÚ. CULTURA Y TRADICIÓN ORAL
Obras de RAMIRO DOMÍNGUEZ,
Editorial El Lector,
Asunción – Paraguay. 2000 (210 pp.)
.
COMENTARIO DEL POEMARIO “LOS "CASOS" DE PERURIMÁ” (1968)
Por MARIO CASARTELLI

Es un compendio poético de nuestra historia etopéyica. Como seres bilingües arrastramos, desde antiguo, caracteres híbridos. Y tal hibridez tíos lleva a obrar de un extremo a otro. Perurimá, el pícaro y vividor, vive a costa del sudor y el candor de Zonzorimá. Ambos conviven y combaten en nosotros.
Los personajes sobrellevan atávicas miserias desde la llegada de tinos hombres extraños, que se posesionaron brutalmente de estas tierras. Hubo un tiempo en que el padre ancestral, Perú, fue indio bueno. Pero vinieron los "gringos", montados en cuadrúpedos y armados de espada y yelmo. Y aprovechando el estupor causado en los indígenas impusieron sus fetiches y falsías. Aquella pacífica vida ancestral se sacudió ante el mestizaje forzado. El modus vivendi transformado operó y, de esa mezcla de inocencia indígena y artería española, surgió el resultado conocido por todos nosotros: el hombre criollo.
Perurimá y Zonzorimá, nacidos en tales circunstancias, terminan finalmente enredados en la telaraña de una sociedad corrompida. Y ambos accionan, simultáneamente, cada uno a su modo, dentro de ese es quema social donde el Rey es tan corrupto como el Obispo y el Juez (1).
Como en la versificación del romancero castellano, los poemas mantienen cierto enlace de rimas familiares que van cambiando de tono según los requerimientos del texto. Y aquí el lenguaje está plenamente consubstanciado con el habla común de la gente. Con un español atragantado -como señala Ramiro- y un cuerpo enclenque con cabeza de porongo, Perurimá pasea sus artimañas por el pueblo. Se equivoca todos los días de cama (aunque ninguna posee) llenando de gozo las alcobas de las mujeres. Y, gracias a la retribución que éstas le brindan, sólo trabaja los lunes de cada semana. Después de todo, para sembrar y roturar está Zonzorimá. Aquí el humor mueve a risa en pasajes tales como: Perurimá:/ ¿qué estás removiendo/ ahí por la alacena ?// -La señora, quiero matar/ esa rata que comió tu dulce/ de ciruela.
También una pizca de humor negro hace lo suyo: Cuando macho,/ se comía a un adversario/ en el puchero.
Y la traslación fluida del tiempo ya es un juego maestro de Ramiro: Perú, Perurimá, don Gaspar y después don Carlos Antonio, todos se avienen con nuestros días: Zonzo se hizo letrado, pero fue a pelear en la Guerra Grande mientras Perú vendía sus provistas a tirios y troyanos. Zonzo vuelve pobre y lisiado, mientras Perurimá vende en la calle Palma artículos importados, y así se compra los méritos que nunca había ganado,
En esta vieja pugna entre ambas personalidades está, quizá, la más aguda crítica a un perfil psico-social que es -querámoslo o no- parte de nosotros mismos: Perurimá y Zonzorimá/-carneros de la misma majada-/ empeñados en hacerse la guerra/ mientras pastores extraños/ los trasquilaban. Una lucha que perjudica a los dos y beneficia a extraños terceros, Por tal razón, un rapto de inevitable quejumbre cruza en Ramiro: Cómo no probaron nunca/ vestirse con la misma lana.
Hacia las últimas estrofas, una ternura total envuelve al poema desde que el poeta comienza a preguntarse: quién al fin/engañó a quién/ si, echando cuentas,/ no tienen/ nada.
(1). La corrupción y el prebendarismo hicieron que en poco tiempo esas tierras pasaran a manos de testaferros y allegados a los grupos de poder". Prólogo de Ramiro Domínguez a la nueva edición de su libro EL VALLE Y LA LOMA/ CULTURAS DE LA SELVA. Pág. 15. EDITORIAL EL LECTOR, 1996.
.
Fuente:
POESÍA COMPLETA
Poesías de
RAMIRO DOMÍNGUEZ
Edición, estudio introductorio,
y notas de
MARIO CASARTELLI.
Editorial El Lector,
www.ellector.com.py
Colección Poesía Nº 11,
Asunción – Paraguay
Abril 1996 (234 páginas).
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

miércoles, 28 de julio de 2010

GILBERTO RAMÍREZ SANTACRUZ -POEMAS Y CANCIONES DE AMOR Y LIBERTAD - Prólogo: RAMIRO DOMÍNGUEZ /Edición digital: BIBLIOTECA VIRTUAL MIGUEL DE CERVANTES


POEMAS Y CANCIONES DE AMOR Y LIBERTAD
Autor: GILBERTO RAMÍREZ SANTACRUZ
(Enlace a datos bográficos y obras
en la GALERÍA DE LETRAS del
Edición digital: Alicante :
Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2003
N. sobre edición original:
Edición digital basada en la de [S.l.], [s.n.], [s.a.]


PRÓLOGO


Villa Rica, febrero 19, 1987

Señor Gilberto Ramírez Santacruz

Buenos Aires - Argentina
Mi estimado amigo:
Grata sorpresa me causó la vuelta de nuestra común amiga Nenuca Fernández, con el recado gentil de tus libros de poemas, para mí en particular, y para tu colegio, al que veo por tus palabras sentidas que lo tienes aún presente en tus afectos.
GOLPE DE POESÍA, en verdad, como un raudal de fuego y luz, que me devolvió a un oficio casi olvidado. Estimo que en tus poemas hay un rescoldo de tierra quemándote las entrañas. La poesía surge de esa motivación profunda, en el filoso momento de volcarse en palabra. Palabra que, como dices, no consiste en un palabrerío bordado en galaxias ajenas a nuestro trajinar gravoso de polvo y estridencias inútiles.
Me enaltece que pongas como un hito de tu sueño trascendido este pequeño colegio de tu adolescencia. Aquí no ponemos sobre la mesa sino el pan de la dignidad -8- y el respeto humano. Dejaremos a disposición de los muchachos tus versos como un mensaje que busca una precisa respuesta, en el sentir y en el actuar.
Con mis respetos a tus padres, a quienes escasamente conozco, y a tus hermanos, con quienes ya hemos hilvanado juntos muchos ovillos de tiempo -y a quienes felicito efusivamente por su triunfo económico- te reitero mis efusivas expresiones de admiración y fraternal simpatía. Un agradecido abrazo, y hasta pronto. - Ramiro Domínguez


GOLPE DE POESÍA
El poder de la palabra


Si digo pan
y mi poema no convoca
a los hambrientos a la mesa,
es porque la palabra ya no sirve
y la poesía exige otro lenguaje.

Si digo amor
y mi poema no provoca
una tormenta de besos y canciones,
es porque la palabra perdió su magia
y la poesía debe buscar una nueva voz.

Si digo vida
y mi poema no revienta
un alba de luceros y primaveras,
es porque la palabra quedó sin dioses
y la poesía debe estar al servicio del hombre.

Si digo libertad
y mi poema no revoluciona
la conciencia de los sedientos de paz,
es porque la palabra dejó de ser instrumento
y la poesía está obligada a cambiar de poetas.

CANTATA DE LOS SIN TIERRA
Historia de mi pueblo

LES CONTARÉ LA HISTORIA DE MI PUEBLO,
UNA HISTORIA DOLOROSA Y VALIENTE;
VIENE DE LEJOS CARGADO DE MUERTES,
PERO QUE SIEMPRE RENACE DE NUEVO.

Varios siglos indómito vivió,
luego vinieron la espada y la cruz,
le robaron todo, dioses, siembra y luz;
pero lucharon como nadie luchó.

Sólo dejaron cenizas y dolor,
lo que era mar de selvas y maizales;
y entre los desiertos interminables,
hasta hoy esperan su redención.

LES CONTARÉ LA HISTORIA DE MI PUEBLO,
UNA HISTORIA DOLOROSA Y VALIENTE;
VIENE DE LEJOS CARGADO DE MUERTES,
PERO QUE SIEMPRE RENACE DE NUEVO.

De sus cadáveres nació mi patria,
de su sangre vino la independencia;
de su alma voló la dependencia
y de un sueño surgió el doctor Francia.

Floreció la patria a los cuatro vientos
y de nuevo la sombra, fatalmente;
todo mi pueblo cayó heroicamente
y volvieron a su vida los tormentos.

YA LES CONTÉ LA HISTORIA DE MI PUEBLO,
UNA HISTORIA DOLOROSA Y VALIENTE;
VIENE DE LEJOS CARGADO DE MUERTES,
PERO SIEMPRE RENACE DE NUEVO.

Y EN SU HISTORIA ESTÁ NUESTRO FUTURO,
UN FUTURO DE LUCHA Y ESPLENDOROSO;
EL PUEBLO TENDRÁ SU PAN MILAGROSO
Y LA LIBERTAD SERÁ SU SOL SEGURO.

YVY JARA TEÉ

Ko ñane pyrüha ndoguerekói peteï ijára,
Maymáva mba'e oipykúiva tetä rape;
Ñande ha'e yvypóbra, yvyky ijaraite
Ha hi'árama imbo'éro yvy mba'apohára.

Ko ñande guataha ndoguerekói vaekue kuatiá,
Ñande jaryi kuéra oheja ñandéve ymaite guive;
Mba'érepa ágä rejogua vaerä nde yvyräité
Ha tesaráipe opytáma ñane mba'eha.

ÑANDE YVY JARA TEÉ... UPÉVA HAI TETÄGUA,
NDAHA'EI UMI KARAÍ GUASU KUÉRA MBA'E;
YVY JARA HA'E UMI MBA'APOHÁRA ÑANE RETAYGUA,
NDAHA'EI MBARETE OMONGORÁVA ÑANE RETÁME.

Ñande rekove yvy oikotevëva hi'ä jareko,
Yvy apére ñañemity ha yvyguype japytu'u.
Tove tembiapo tojora iñeha'ä potykuru
Ha tove Paraguai hi'upyräitá toguereko.

Ñande jyva ha ñane retyma ome'eháicha,
Ñamyasai vaerä kokuére sapukáipe kyre'y;
Ko'éro heñoi hagua ñande py'ápe katupyry,
Ñame'ë hagua ojupe yvy ohupytyháicha.

ÑANDE YVY JARA TEÉ... YUPÉVA HA'E TETÄGUA,
NDAHA'EI UMI KARAÍ GUASU KUERA MBA'E;
YVY JARA HA'E UMI MBA'APOHARA ÑANE RETAGUA,
NDAHA'EI MBARETE OMONGORÁVA ÑANE RETÁME.


OPAMA KYHYJE


Oguahema ára ja'évo oikóva techapyichaite,
Anive upéiti maymáva ohendúva ndo'ui mba'eve.
Tovéma topa ñemokirirï, mba'e vaieta,
Ha oima py'a ndokyhyjevéiva oñe'e vaerä.

Iporämante manguruju kuéra ñande ruguy'o,
Tyguata'ypópe ñane retamíme opa ohesa'o.
Mbarete rymba kuéra vokóinte oñarö, nombopo'iséi
Ha ñande ko'äga tyndymíme hasype nañarotivéi.

Ymaitereíma ñande rereko pe tovatavy ha tova'atäme.
Hi'äma opa ñande apytépe ñemosarambi pytagua retäre.
Ha upéiko he'i ko'ä moñaita ñande Paraguai ndajahayhuiha.
Térapa ko'avape jahechaukáta ndaupeichaiha...

Upévare ága ché namboykevéima che retä reko pyahëso'yve.
Pynandi kuéra reko'asy ha hekove keraita poty teé,
Ha umi mba'apohára mboriahu, hete ry'ai ome'e reíva.
Oguahëma ára ñande kueraitévo Paraguáipe omomimbíta.


PURñAHEI ASY


Pehendúna mba'éichapa hasë
Umi mboriahu kuéra okapyre,
Mba'eichaité angapa ipyahë
Ha okai chyryry kuarahyre.

Ha'ekuéra hina umi tyre'ymí
Ñande ára äme oiposu'úva,
Ndaipóri ohecháva hesaymí
Ha ikorasö perere ohendúva.

Py'a hatä rováiko oï tapichakuéra,
Mombyry techakuaá ha jekopytygui;
Mba'éicha tamora'e iko'e hekove kuéra,
Joayhu guasúpe opyty'u jeiko asygui.

Péina ñane retäyguá upe joayhu ogueroguatáma,
Oipyhyvo iñangata ipojai tekojojáre;
Ñambohetá nga'u umi tapichápe oñeha'äva,
Paraguáipe ohayhúguihekovéjepe ohejáva.

RÉQUIEM OBRERO

a Germán Cardozo y Hermenegildo Benítez,

obreros asesinados por militares en Itaipú.


Ipú itá, itá ipú
Ho'a moköi, teko jajái
Mboká sorb, piré chalái
Tuguy syry, tasë ayvú.

Ipú itá, itá ipú
Py'a hatä, oú hikuái
Hayví jykyi, ikä ty'ai
Jasy humbá, manó guasú.

OMANÓJE HERMENEGILDO HA GERMÁN
IMBA'APO KUERA RY'AI REPY RAPYKUÉRI,
MBA'APOHÁRA KERA POTY JORAMISÉGUI,
MBARETE JARYI HETE KUERA OJOKÁ.

Ipú itá, itá ipú
Karu haguä, vy'a pojái
Puka rupi, teko jojá
Oikó pochy, pochy guahú.


Ipú itá, itá ipú
Omyi Germán, Herme oho
Tetä angatá, okyhyje'o
Sa'y teé, ombarakapú.

OMANÓJE HERMENEGILDO HA GERMÁN
IPYTI'ARE OMBOGUAPY MBORIAHU HASA,
HEKOVE KUERA ORAHA MBOKA JÁRA AÑÁ,
OÑOHËVO HUGUY KUERA MARANGATUITÁ. Diciembre de 1989.


MBA'EPA LA DEMOCRACIA


Aporandumítante che
mba'épa la democracia,
ndoguerekovéima gracia
hy'ekue jeré memete.
Compadre he'imi cheve
che vyroha apensaro,
opataha acomodado
tortilla ojererente.

Chengo ha'e campesino
anacé guive aluchava,
jahechá noguähéi pe ára
toñembyaty lo vecino.
Upéichápa así unido
yvymi ndorohypytyi,
aniti upéi roñemondyi
ouvove lo milico.

En tiempo de dictadura
ha'umimi la garrote
ha ndaha'éi upévañonte
che reko oiposu'úva.
Che retágua oñanduva
che aveí agueroguatá:
trabajo, pan ha libertad,
rapykuéri che rykúva.

Oje'émi heta mba'e
opataha la desgracia,
jarekóre democracia
ja vy'a páta pya'e.
Pero había sido ra'e.
ñe mongueleé reínte
político ijapú voínte
ndocumplírimante ha'e.

Upévare che co'anga
ha'esemí lo preséntepe
jahechaká ñande géntepe
la democracia ventaja.
Tepa péichante jahata
ñande estilo tujaitepe,
lo poguasú guasukuénte
oseguitante hyguatá.

Porque che ndaikuaavéima / mávapepa aroviata
entero oñembocorbata / ha upéi ropytareíma.
Roiko rojodereíma / rohóta a la izquierda
roipotaningo la tierra / lo demá olalareíma.

POLCAS (o Biografías Campesinas)
1

Hace tiempo que una mañana
dejé mi pueblo entre selvas
y un tren largo de marcha lenta
me dejó en ciudad lejana.

Donde la añoranza es mucha
y el pasaje de vuelta, caro.
Donde el optimismo es raro
y la desesperanza abunda.

Pero la tristeza no puede
contra tantas ganas de volver,
ser libertad al amanecer
y distancia que retrocede.

Cambié montes por edificios
y sendas arenosas por rieles.
La vida me hizo probar hieles
recorriendo tantos oficios.

Vine a la ciudad con sueños,
buscando nuevos horizontes
y me convertí en polizonte
del tren que evita el regreso.

2

Nació en la pobreza, en ranchito de paja,
y creció como hierba en maizales frondosos.
Un muchacho de pueblo con sus hombros callosos,
que se hizo a la vida golpeando el alma.

Su vida de trabajo y jornadas incendiadas
le traían cansancio y miseria en las manos;
pero no renunciaba a los sedientos secanos,
siempre cultivaba su esperanza olvidada.

El sol le ha quemado hasta los mismos huesos,
por nacer campesino lo olvidaron abajo
y vino el destino sentenciando trabajo;
se pasó esperando que llegue el progreso.

Tenía alma de hormiga y de pájaro su sueño:
quiso trabajar siempre y poder volar un día.
Cuando sumó sus bienes halló que nada había
y entendió que su sudor tenía otro sueño.

3

Jasyjateré
asajé pyté
oturú ñe"é
che guerahase.

Jasyjateré
avá karapé
che mbokyhyjé
ahávo ykuápe.

Kuarahy ra'y ndaje nde,
nde piré mimbí sa'yjúva,
mitä tyrey remoirüva
che retä okáre asajé.

Jasyjateré
mburuvichaité
kuarahy javé
jasy pehengué.

Jasyjateré
akói rejeré
che ángami pyre
ko'anga pevé.

Kuarahy ra'y ndaje nde,
nde piré mimbí sayjúva,
mitä tirey remoirüva
che retä okáre asajé.

Jasyjateré
ha'ete kuehe
che muñá hagué
kokuére asajé.

Jasyjateré
akä sa'yjueté,
avatí ragué
hydúi nde rehé.

Kuarahy ra'y ndaje nde,
nde piré mimbí sayjúva,
mitä tyrey remoirúva
che retä okáre asajé.

Jasyjateré
avá ypykué
mitä ha'evé
marangatueté.

Jasyjateré
reho katueté
pyharé mboyvé
mitä ayvueté.

Kuarahy ra'y ndaje nde,
nde piré mimbí sa'yjúva,
mitä tyrey remoirúva
che retä okáre asajé.

4

Ka'aru amanguy che añó peteï,
nosëi kuarahy che rasë reí;
aveveseté che pepó aky,
tujú apére aguapy guapy.

Ka'aru amanguy ha nde nereiméi,
che py'a rasy aropurahéi;
mamópa reimé nde che ñasaindy,
cheko pyharé pe nde rebe'y.

Aháta aheká ahejá vaekué,
ajuhú vaerä amanó mboyvé.
Ko'ápe opytá che rekovekué
ha ko amanguy to mtiogué mbogué.

Ka'aru amanguy che tarovaité,
ambyasy asy rohejá hagué;
hi'ánte je'y rojurú pyté,
jepémo huguy ko ñande rembé.

Ka'aru amanguy mba'épa eré,
hi'ä che mboykú, upéi cheipyté;
anga ta juhú ahaihú vaekué
ha mbeguekatú ta mtioykué mboykué.

Aháta aheká ahejá vaekué,
ajuhú vaerä amanó mboyvé.
Ko'ápe opytá che rekovekué
ha ko amanguy to mtiogué mbogué.

5

¿Será posible la muerte,
si tras la quemazón inconmensurable
rebrota más intensamente verde el pastizal?

¿Será posible la derrota,
si tras la caída inevitable del héroe
surge un largo camino regado de esperanzas?

¿Será posible la tristeza,
si tras la inabarcable noche tempestuosa
se levanta el sol con su fulminante luz?

¿Será posible la traición,
si tras la hermosa flor asesinada
se esparcen por amor mil semillas vengadoras?

Sí, no será posible la muerte.


Enlace al ÍNDICE del poemario Poemas y Canciones de Amor y Libertad en BIBLIOTECA VIRTUAL MIGUEL DE CERVANTES

miércoles, 21 de julio de 2010

LUIS SZARÁN - DICCIONARIO DE LA MÚSICA PARAGUAYA (Edición de la Jesuitenmission Nürnberg, Alemania - 2007) / Presentación: RAMIRO DOMÍNGUEZ.


DICCIONARIO DE LA MÚSICA PARAGUAYA
Edición de la Jesuitenmission Nürnberg,
Gisela Von Thümen,
representante en Paraguay
Alemania - 2007 (507 páginas)
.
** Luis Szarán irrumpe en el escenario cultural del país como un meteoro. Aun adolescente, se revela como un talento precoz para la música y la dirección orquestal, que pronto lo han de llevar a completar su formación en los institutos de mayor renombre y -por lo mismo- exclusivos del primer mundo.
** Luego vienen sus experiencias de autoafirmación estética, como creador de partituras y formas inéditas de intuición-expresión, que conjugan la gama más abierta de recursos en novísica sintaxis de la música universal, y sus pulsiones íntimas de lograr una síncresis entre sus raíces nórdicas y las voces ancestrales de la tierra que lo vio nacer.
** En esta pasión dialéctica de subir el cauce hasta los oscuros meandros de nuestra identidad, inicia un nuevo rol de investigador acusioso - por ahí, él se confiesa deudor de Alfredo Seiferheld, otro joven talento en la historiografía -, en que a falta por veces de documentación fiable ha de recurrir a la entrevista y el instrumento siempre eficaz del método etnográfico, donde hay antecedentes ilustres en nuestro repertorio académico, desde M. Bertoni, Max Schmidt, A. Métraux, León Cadogan y Branka Susnik, la que abrió a nuestro novel investigador los tesoros del Museo Etnográfico "Andrés Barbero".
** Fue así como acreció su caudal documental, desde el registro de los perfiles más recurrentes o inéditos de la tradición oral, hasta su trabajo monográfico con Sila Godoy sobre nuestra figura universal en la guitarra: Agustín Pio Barrios "Mangoré'", y su trabajo de mayor aliento al rescatar y transponer a la escritura musical moderna las partituras de Doménico Zipoli, puestas a buen recaudo de los depredadores y "Marchants-d'art" en los archivos Jesuíticos de la Chiquitania, en Bolivia.
** Me tocó vivir el privilegio - con mi madre anciana y mi hija de apenas cuatro años - de escuchar en primera audición las partituras de Zipoli, en las mismas ruinas jesuíticas de Trinidad de Itapúa, una gloriosa mañana de invierno en que hasta el sol se sumaba a dar lustre a esas ruinas saturadas de historia. Y Luis Szarán, como gran maestro de un ritual para iniciados, crecía ante nuestros ojos y oídos atónitos, en la comunión más pura del misticismo y belleza. - Huelga decir que hasta las aves y las bestias del entorno y el variopinto auditorio retuvieron el aliento en aquellas dos largas horas en que la vasta nave en ruinas se reencarnaba vestida de etéreas armonías.
** Y ahora este genio polifacético nos prodiga su más reciente primicia: el DICCIONARIO DE LA MÚSICA EN EL PARAGUAY, con una noticia introductoria en que ofrece nuevas reseñas sobre la música en el país.
** Ya la intuición alerta de Manuel Domínguez había adelantado la observación de que el paraguayo, por vocación de su oral, está más dispuesto a escuchar que a ver. Y arriesga como posible origen de aquella motivación la tesis no desdeñable de que como sus antecesores guaraní, en la selva; más aprovecha el oído que la vista, por los inúmeros riesgos que ofrece la espesura para su ethos sílvide.
** En mis trabajos de campo sobre culturas de selva, y en las expresiones más espontáneas de nuestros valles y lomas, pude corroborar tantas veces la pertinencia de este aserto, en sus múltiples códigos y registros, como el píipu o grito triunfal en los festejos grupales, los mensajes guturales de carreteros y picaderos en las estrechas picadas de la selva - el canto- llanto de las endechas fúnebres, o las salmodias - purahéi ñembo'e - de las loadas de capilleros en los ára guasu - fiestas patronales - . Lo cierto es que mientras en otras latitudes prevalece el rasgo ornamental/visual del juego, en el Paraguay tradicional se destacan los registros acústicos y la vertiente religiosa, que aún presta aquel empaque de santón a nuestros arpistas populares, y se liga por sincretismo al oficio ancestral del shamán-músico entre nuestros aborígenes, de cuyos instrumentos Szarán tomó cumplida nota.
** Por ahí la riqueza del texto de nuestro documentalista, que hace acopio y registro tanto del acervo de las etnias o "naciones" que poblaban - y perviven - por estas latitudes, como las expresiones y vertientes de la tradición popular, y su forma más elaborada en nuestra música, así llamada, culta.
** Libro de cabecera para el investigador y el etnomúsico, ha de ser - qué duda cabe - la encrucijada forzosa de todos los escarceos en historia cultural de Paraguay. Como estoy personalmente empeñado en nuestra reforma educativa, celebro con entusiasmo su aparición en el elenco escasamente poblado de la bibliografía especializada, y auguro para las jóvenes generaciones un provenir más esclarecido, ilustrado por el trabajo tesonero y fecundo de Luis Szarán y las nuevas promociones que se abrevarán en el caudal de su consagración y su talento. -
.
PRÓLOGO
** El deseo de posibilitar una obra, que ofreciera al lector, una visión de conjunto acerca de la mayor cantidad de aspectos relacionados a la música en el Paraguay, con el menor número de páginas posibles, ha motivado este trabajo. El mismo tuvo sus inicios a partir de 1987, a través de mi vinculación como director del área Paraguay, del DICCIONARIO ENCICLOPÉDICO ESPAÑOL E HISPANOAMERICANO elaborado con los auspicios del Ministerio de Cultura de España y la Sociedad General de Autores de España (SGAE). Dicha labor orientada a técnicos y especialistas en música, ha impulsado su continuación, ampliación y deseos de proyectar la obra hacia un radio de acción menos técnico y específico, y de alcance a estudiantes, maestros, músicos, periodistas, eruditos y al común lector. Por lo que se ha pretendido exponer: biografías de compositores cultos y populares, formas y medios de expresión, danzas y canciones, instituciones y organismos musicales, rituales y música de los indígenas, y todo fenómeno, que de una u otra manera haya ejercido influencia alguna en la música, su práctica y difusión en el país, para lo cual opté por un lenguaje simplificado de términos musicales y redacción accesibles.
** Desde luego que si existe un libro absolutamente incompleto, este es el Diccionario, ya que cada instante que pasa en la vida, aporta datos recuperados del pasado y crea nuevas situaciones ante lo conocido, generándose minuto a minuto, mayor información, imposible de retener en las páginas de un libro. De igual manera, se trata de una tarea, por lo general ingrata -y desde luego difícil- por el hecho de no contarse con antecedentes similares en nuestro país, cuyos habitantes fuimos poco generosos, a lo largo de sus más de cuatro siglos, en lo que respecta al cuidado de memoria histórica. Es así que la menor cantidad de datos que contiene este trabajo, fueron extraídos de archivos, libros, documentos y diarios o revistas, debiendo recurrirse con mayor frecuencia a entrevistas personales, las que proporcionan informaciones basadas en la memoria de tales o cuales acontecimientos y a veces de poco rigor científico. Acostumbrado a los riesgos, he decidido correrlo una vez más, naturalmente, luego de cotejar y asegurar a un máximo de fidelidad posible las referencias que aquí se encontrarán.
** Como se podrá leer, he tratado de abarcar un panorama amplio y sin prejuicios. Así conviven en estas páginas con absoluta armonía, personalidades artísticas antagónicas, expresiones musicales dispares como: la música sacra, el folklore, lo indígena, las orquestas de baile, el jazz, el rock, los disc jockey, junto a bibliotecas, conservatorios, sociedades musicales, la radiofonía, el fonógrafo, los teatros y la comedia musical.
** En la primera parte del libro se presenta una historia resumida y cronológica de la música en el Paraguay, y en la segunda, se hallarán datos por orden alfabético. Para casos especiales como rituales, cantos, danzas e instrumentos musicales de parcialidades indígenas he optado por el nombre en su lengua original, pudiendo encontrarse, en una sección diferente, agrupados por rasgos exteriores comunes, en español. Así mismo; en el caso de artistas con seudónimo o nombre artístico, se los ha incluido con el distintivo que los ha hecho trascender, mencionándose de igual manera, como referencia su verdadero nombre.
** Finalmente, un libro no nace solo, es por eso mi gratitud a todos quienes aportaron para su cometido, desde el anónimo mecenas o informante hasta el más cercano, asiduo y entusiasta colaborador, muchos de los cuales alentaron su realización y que ya no están físicamente. De entre todos quiero mencionar, por su especial cariño con la obra a: Branislava Susnik, Miguel Ángel Rodríguez, Serafín Francia Campos, Isis de Barcena Echeveste, Adelina Pusineri, Carlos Lara Bareiro, Arturo Pereira, Herminio Giménez, Nicolás Pérez-González, Juan de la Cruz Fernández, Víctor Barrios, Rodolfo Gómez, Tomás Palau Viladesau, José Luis Miranda, Perla Urdapilleta, José Antonio Perasso, Jorge Báez Roa, Bonifacio Román, Susana Elizeche de Codas, Magda Gunter, Tomás Guillermo Centurión, Papi Barreto, Vicente Orrego, Flia. Mosqueira de Carapeguá, Pedro Viedma y muchos más. El capítulo sobre la música en las reducciones jesuíticas contó con el apoyo de la Misions Prokur de Nüremberg, Alemania.
** Mención de privilegio reservo para mis amigas: Teresa Barreto de Napout y Gisela Von Thümenn.
** Especiales agradecimientos a: Jesús Ruíz Nestosa, Nilda Szarán de Ubeda y Carlos Villagra Marsal por los consejos y numerosas correcciones, a Glenda Campos por su apasionada entrega a la obra. - LUIS SZARÁN - Asunción, 1997 .
.
INDICE
PRESENTACIÓN / PRÓLOGO
MUSICA EN EL PARAGUAY - INTRODUCCIÓN
(LA MÚSICA EN EL PARAGUAY 1524 - 1970)
.
A: ABENTE Carlos Federico / ACADEMIAS de Música. Ver. CONSERVATORIOS Y ACADEMIAS / ACORDEÓN / ACOSTA Gregorio de / ACUÑA de Figueroa Francisco / ACUÑA ROMERO Ángel / ADDARIO DE BÁEZ MONGES Rubí / AGRUPACIÓN FOLKLORICA GUARANI (AFG) / AGUAYO Samuel / AGUILAR Antonio / AGUIRRE Juan Francisco / AGÜERO VERA Pura / AIAWU / AIGNER Ricardo / ALARCON Julián / ALARCON Leonardo / ALBUM DE LOS TOQUES MAS POPULARES DEL PARAGUAY/ ÁLFARO Victoria / ALMIRÓN Carmen / ALVAREZ Campi / ALVAREZ Elizardo / ALVARENGA Francisco / ALVARENGA Familia de Músicos / 1-ALVARENGA Nereo / 2-ALVARENGA Wilfrido (Chocho) / ALVARENGA José de Jesús / ALVARENGA Melanio / ALVAREZ Lorenzo / ÁLVAREZ Luis / AMARAL Modesto / AMMATUNA Elena / ANGELITO Purahei / ANGELITOKUEJERE / ANGU’A / ANIMAS Cantos de / ANISITS Isabel / ANNICCHIARICO Michele / AUTORES PARAGUAYOS ASOCIADOS (APA) / AQUINO Javier / AQUINO José Antonio / ARCO Vicente / ARCO MUSICAL / ARETEGUASU / AREVALOS Rigoberto / ARGINE Luis Dall / ARPA paraguaya / ARROYO Esteban / ARROYO Gerardo / ARZAMENDIA Dionisio / ASHWELL John William / ASOCIACION DE MUSICOS DEL PARAGUAY (AMP) / ATENEO Paraguayo / ATIRAHU Julián / ATJIAT / ATÄN IJKI UCHINAX / AVALOS Bernardo / AVALOS Tito / AVANZADA / AXÏMC / AYALA Ramón / AYALA Ulises / AYALA AQUINO Gumersindo / AYALA BÁEZ Emigdio / AYÁLA René / AZARA Félix de / AZUAGA Vicente.
B: BÁEZ ALLENDE Quirino / BÁEZ Carlos / BÁEZ Claudio / BÁEZ MONGES Cristino / BÁEZ ROA Jorge / BÁEZ SERVIAN Tomás / BALANZA Juana de / BALMELLI Clotilde / BANDAS de Música / BANDONEÓN / BARBOZA / 1-BARBOZA Agustín / BARCENA ECHE VESTE Isis de / BARRETO / 1-BARRETO Fortu í (Fructuoso) / 2-BARRETO Papi (Wladimir M.) / 3-BARRETO Nene (Emil Euclides) / BARRETO José Agapito / BARRETO AGUAYO Oscar / BARRIOS Agustín (Mangoré) / BARRIOS Antonio / BARRIOS Familia de Músicos / 1-BARRIOS Daniel / 2-BARRIOS Manuel / BARRIOS César Manuel (Lito) / BARRIOS Pablo / BARTOLOZZI Luisa Gehrer de / BASALDUA Papi / BASTERREIX Carlos / BASTÓN de ritmo / BASUALDO R. Dionisio / BEJARANO De la Paz Timoteo / BELAIEFF Juan / BENÍTEZ Ángel / BENÍTEZ Gerardo / BENÍTEZ BENÍTEZ Guillermo / BENÍTEZ Isidro (Ichilo) / BENÍTEZ ROJAS Sixto / BERGER Luis / BERMEJO Ildefonso / BERNAL Athos / BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOTECAS Y ARCHIVOS de Música / BIGI Emilio / BILLORDO José Ismael / BIRIMBAO / BOBADILLA Luz María / BOBADILLA CÁCERES Emilio / BOETTNER Juan Max / BOGADO Germán / BOGADO Lizza / BOGGIANI Guido / BORDÓN Carlos / BORDÓN Juan Nemecio / BORDÓN Luis / BORRELL Modesto / BOTELLA Danza de la / BRAGATO José / BRITEZ Víctor "Pato” / BRIX César De / BRIX Marco De / BRYNICKI Erwin / BURGOS Wenceslao / BUSTAMANTE Ladislao / BÄCO
C: CABALLERO Nicolasito / CABIB Arturo / CABRERA Gerardo / CABRERA Gregorio / CÁCERES CARISIMO Luís / CÁCERES Cristóbal / CÁCERES Jorge / CÁCERES Nenequita / CACHACA / CADOGAN León / CALEDONIA / CAMBA CUA / CAMPAMENTO CERRO LEON / CAMPANINI Eugenio / CAMPBELL Gordon / CANCIÓN Maléfica / CANCIONES POPULARES NACIONALES / CANCIÓN PARAGUAYA / CANDIA Alberto / CANTERO Zoilo Florentín / CAÑETE Luís / CARDOZO César Antonio / CARDOZO Daniel / CARDOZO OCAMPO Familia de Músicos / 1- CARDOZO OCAMPO Mauricio / 2- CARDOZO OCAMPO Oscar / 3- CARDOZO OCAMPO Amambay / CARLES Pedro J. / CARLOS AGUSTÍN / CARPINELLI Pedro / CARRERAS Juan / CARRETA GUY / CARTES Alcibíades / CARVALLO Oscar / CASAMAYOURET Ana María / CATALDO César / CATAQUI / CATUNGA / CAVEDAGNI Luís / CAYUAVE / CAZADOR / CENTURIÓN Fernando / CENTURIÓN Virgilio / CHAJICHAJ / CHAMAME / CHAPARRO Rolando / CHASE Diosnel / CHAVEZ Cirilo Antonio / CHENGARUVARA / CHICO EI / CHOPI / CHOPI GUAIKURU / CHOTIS / CIEGO El / CIELITO CHOPI Ver. CHOPI o Santa Fe / CIELITO / CIELO o Cielito / COLMAN Juan / COLMAN Narciso / COMENTALE Pedro / COMPUESTO / CONGOERA / CONSERVATORIOS Y ACADEMIAS DE MÚSICA / CONTRADANZA / COROS / CORREA Hilarión / CORTESI Santiago / COTO Antonio / CRISCIONE PINEDA Gloria Ver. DEL PARAGUAY Gloria / CUADRILLA / CUBILLA Alejandro / CUBILLA Rogelio / CUENTA Danza de
D: DALL'ARGINE Luis (ver) ARGINE Luis Dall / DANZA / DEBALI José / DEBYLYBY / DELGADO Nicolas / DELVALLE Alberto / DEMESTRAL Violeta / DENTICE Salvador / DESTEFANO Víctor / DE BRIX César Ver. BRIX César De / DE BRIX Marcos Ver. BRIX Marcos De / DE LOS RIOS Aparicio Ver. RIOS Aparicio De Los / DE LUQUE Alberto Ver. LUQUE Alberto De / DEL PARAGUAY Amado Ver. PARAGUAY Amado Del / DEL PARAGUAY Gloria Ver. PARAGUAY Gloria Del / DEL PARAGUAY Julio César Ver. PARAGUAY Del Julio César / DEL PARANA Luis Alberto Ver. PARANA Luis Alberto Del / DE YPACARAI Félix Ver. YPACARAI Félix De / DIANA Mbayá / DUARTE José del Rosario / DÍAZ Frénot Valentina / DIEZ Lilian / DISC JOCKEY / DOMÍNGUEZ Aristóbulo (Nonón) / DOMÍNGUEZ Fermín / DOS SANTOS Carlos / DUARTE Chono / DUARTE PRADO Bacón / DÚOS (Purahéi Joyvy) / DUPUIS Francisco Sauvageot De / DUPUY Ana Monnier
E: ECHAGÜE Tito / ECHEVERRÍA Efrén / ECHEVERRÍA Miguel Ángel / ELIZECHE DE CODAS Susana / ELIZECHE Leopoldo R. / ENCINA Luis Carlos / ESCOBAR Clodomiro / ESCOBAR Juan / ESCOBAR Oscar / ESCOBAR CÁCERES Pablo / ESCOBAR Teófilo / ESCOBEIRO Julio / ESPÍNOLA Juanita / ESPÍNOLA Nino / ESTACIONEROS / ETKELHU / EVREINOFF Svetlana / EXTRANJEROS EN LA MÚSICA DEL PARAGUAY
F: FAELLA Josefa Peña de / FAELLA Oscar / FELIC-SI. / FERLONI Román / FERNÁNDEZ Emiliano R. / FERNÁNDEZ Félix / FERNÁNDEZ Juan de la Cruz / FERNÁNDEZ MORENO Gerardo / FERREIRA Pablo Ramón / FERREIRA Wilma / FESTIVALES DE MUSICA / FIESTA PATRONAL / FIGUEREDO Betty / FIORE Piero / FLAUTAS Indígenas / FLECHA Ricardo / FLORES José Asunción / FOH / FONOGRAFÍA / FONTAO MEZA Rigoberto / FRANCO ALDERETE José / FRANCO José Alberto / FRETES FRANCO Cirilo / FRUTOS PANE Manuel
G: GALEANO Maneco / GALOP / GALOPA / GALOPERA / GAMARRA Pedro / GAONA Osvaldo / GAONA Saul / GARAY Alfonso / GARBETT Jorge / GÁRCETE SALDÍVAR Bernardo / GARCÍA Digno / GASPARINA / GATO / GEHRE Josefina Vega de / GERMÁN Domingo / GEYMAYR Marta / GIMÉNEZ Cancio / GIMÉNEZ Florentín / GIMÉNEZ Herminio / GIMÉNEZ Prudencio / GIMÉNEZ Remberto / GIMNASIO Paraguayo / GINÉS ALBERTO / GIRET Néstor Damián / GIUFFRA José / GODOY Sila / GOGE / GOLIGORSKY Javier / GOLONDRIANA / GOMBA / GÓMEZ Federico / GÓMEZ Oscar / GÓMEZ SERRATO Darío / GONZÁLEZ Aparicio / GONZÁLEZ Benjamín y Felipe / GONZÁLEZ Enriqueta / GONZÁLEZ Juan / GONZÁLEZ Sergio Ramón / GONZÁLEZ ALEN Luis / GONZÁLEZ DEL VALLE Alcibíades / GONZÁLEZ DE ORTH Jovina / GRUPO Compositores de Asunción / GRUPO PARAGUAY ÑE'E / GUA’U / GUALAMBAU / GUALAÑI / GUARANIA / GUARIMBA Galopa o Galopa Marimba / GUASKENKEMA / GUERRERO Cantalicio / GUERRESI Antonio / GUITARRA / GUYRAPA-I
H: HABANERA / HALLEY MORA Mario / HATHPANG / HEIDELBERG Jack / HERREROS Kangüe / HEYN Rudy / HIMNO NACIONAL
I: IELATAJ Choss / INSFRÁN Octavio / INSFRÁN Roquelino / INSTITUTO PARAGUAYO / IRALA Chingola / IRIARTE José del Rosario. Ver. DARTE José del Rosario / IVALDI Juanita
J: JANCOVIC Pierre / JAZZ / JEANNOT Gaspar / JEJUVYKUEJORA o JEJUVYJORA / JEJUVYJORA. Ver. Jejuvykuejora / JEROKY ÑEMBO'E / JETYPEKA / JIMÉNEZ Carlos Miguel / JIMÉNEZ Nelly / JUENCHEJLILÉ /JUVANGA
K: KA'I José / KAMBA RA'ANGA / KAMBATÏMBOKA / KAMBATÏSYRY / KAMPRAD Alfred / KANALIK / KATAKI-ALWA / KATINAJ / KOTY’U / KRACIRA / KRONA Kike / KWARE-PAPE / KYAIYA / KYAIYÏ / KYRE’ÿ
L: LAGAMAÑI / LANCERO / LARA BAREIRO Carlos / LARRAMENDIA / LARRAMENDIA Rubito / LATERZA Silvio / LEBRON Raquel / LEFRANK Mauricio / LEGUIZAMON Lorenzo / LEGUIZAMON Martín / LEGUIZAMON Pedro / LEGUIZAMON MORENO Ramón / LEONARDI José / LETAC / LEWINSON Kurt / LEZCANO Juan Gabriel de / LIMA Santos / LITORALEÑA / LLORET Pilo / LLORONAS / LOFRUSCIO Aurelia Camihort de / LONDON Karape / LÓPEZ Martín / LÓPEZ Moneco / LÓPEZ Rufino / LÓPEZ Simón / LÓPEZ Ulpiano / LOTÏBIYO / LOVERA Aníbal / LUCCINI RIVAS Luis / LUCENA Marcos / LUQUE Alberto De / LUTERIA / LUZKO Daniel
M: MAANING / MACCARONE Vicente / MAIDA Lizt / MALDONADO Pablo / MALINVERNI Emilio / MALLADA Juan / MAMÁ KUMANDA / MANGORE Ver. BARRIO Agustín Barrios / MANZON / MARCOS Juan Manuel / MARES Enrique / MARÍN Francisco / MARÍN NOGUERAS Francisco / MARIZZA / MARSAL Enrique / MARTÍNEZ Casto Darío / MARTÍNEZ Francisco Javier / MARTÍNEZ Familia de Músicos / 1- MARTÍNEZ Eladio / 2- MARTÍNEZ Lobo / 3- MARTÍNEZ Jorge «Lobito» / MARTÍNEZ Tony / MASSARINO Pascual / MATIAUDA Jacinto / MAZURCA / MBARAKA / MBRIKU IKA MIMBY / MBURE MBURE / MacNASPY Clemente / MEDIA CANA / MEDINA César / MEDINA Pedro Belizario / MEDINA Rubito / MEDINA BOSELLI Antonio / MEEMOM APPâWáSKáMA / MELGAREJO Críspulo / MELGAREJO José L. / MELGAREJO Rodrigo de / MELO Rosita / MENCHACA Ángel / MÉNDEZ Cecilio / MÉNDEZ Wilfrido (Willy) / MÉNDEZ FLEITAS Epifanio / MENDOZA Aura / MENDOZA Oscar / MENDOZA Ramón / MENDOZA Sofía / MERELES Roquito / MEZA Luis Osmer Ver. PARANA Luis Alberto del / MEZA Papi / MEZA Reynaldo / MILLERES DE SALCEDO Mercedes / MIMBY / MIRANDA Familia de Músicos / 1-MIRANDA Ángel María / 2- MIRANDA Rodolfo. / 3-MIRANDA Palito / MIRANDA Eugenio León / MIRANDA José Luis / MIRANDA Tomás / MISAS / MISIONES Jesuíticas y, Franciscanas. Ver. REDUCCIONES / MITAI Churí. Ver. REYES Carlos Federico / MOLINAS Libe / MONGELÓS Teodoro S. / MONTE Johnny / MONTIEL Chinita / MONTIEL Juan Alfonso. Ver. Monte Johnny / MONTONERO / MORA Juan B. / MORA Mariano / MORALES Rudecindo / MORENO GONZÁLEZ Juan Carlos / MORINIGO Agapito. Ver. Tacho'i / MOROSOLI Miguel / MOSQUEIRA Bernardo / MOSQUEIRA Manuel / MÚSICA DE CÁMARA
N: NAREG / NASERE / NáSIIBî / NATENA / NAVECILLA / NAWROT Piotr / NDICHIBYT / NITSCH Meinhard / NïTTàGAê / NOGUERA Carlos / NORTON Neneco / NOUTZ Marcelino / NUEVO CANCIONERO / NUÑEZ Nancy / NUÑEZ Toledo
Ñ: ÑEENGABAY / ÑEMBISO JOVAI / ÑEMONGARAI / ÑIGÄNAI
O: OCAMPOS Judith / OCHOA Cipriano / ODRIOZOLA Indalecio / OJEDA Ireneo / OJEDA Rolando / OPERA / ORQUESTAS / ORQUESTAS Y CONJUNTOS POPULARES / ORREGO Familia de Músicos / 1- ORREGO Ladislao / 2- ORREGO Papi / 3-ORREGO Vicente / ORTÍZ Demetrio / ORTÍZ Lito / ORTÍZ GUERRERO Manuel / ORTÍZ MAYANS Antonio / OTAZÚ ELADIO / OVELAR Antonio / OVIEDO Juan Carlos
P: PALMA Cristin / PALOMITA / PAOLI Arnaldo / PARAGUAY Amado Del / PARAGUAY Gloria Del / PARAGUAY Julio César Del / PARAGUAY ÑE'Ë. Ver. GRUPO Paraguay Ñe'ë / PARANÁ Luis Alberto Del / PAREDES Juan Evangelista / PARISH ROBERTSON Guillermo / PAUCKE Florian / PAYAN-PAYAN / PEDERSEN Rito / PEDROSO Mariano Celso / PEIKARÄ / PELLEGRINI Nicolino / PENAYO Pedro Isaías / PERASSO José Antonio / PERCY Rolando / PEREIRA ARANDA CATALINA Ver. CATUNGA / PEREIRA Arturo / PÉREZ MARTIN Eloy / PÉREZ ACOSTA Ernesto. Ver. PÉREZ Paí / PÉREZ Fidencio / PÉREZ Oscar / PÉREZ Paí / PÉREZ CARDOZO Félix / PÉREZ GONZÁLEZ Eladio / PÉREZ GONZÁLEZ Nicolás / PERICÓN / PETEKE-PETEKE / PIANO / PILDAYN Margarita / PINGUJUMI / PIRIOBY Cristóbal / PITIKI-PITIKI / PLATIL Otakar / POLARASHO o POLASHO / POLCA / POLCA PARAGUAYA / POLITZER Otto / POPY GUA'I / PÖTA / POTYTA / PRATT GODOY Wilfrido / PREGONES / PRERA / PURAHÉI / PURAHÉI ASY / PURAHÉI JAHE'O / PURAHÉI JOYVY Ver. DÚOS / PURAHÉI KELE'E / PYSHESHE o PYSHESHESHE o PYSHISHI / PÄKÄ
Q: QUIÑONEZ Albino / QUINTANA Antonio María
R: RABEL / RADIOFONIA / RAIDO TERERE / RAMÍREZ Juan Alfonso / RAMOS Antonio / RASGUIDO DOBLE / REDUCCIONES / REGUERA Rubito / REJALA Julián / RENNGGER Y LONGCHAMP / REQUINTO / RESQUÍN José Gabriel / RETRETA / REVISTAS Y CANCIONEROS / REYES Carlos Federico (Mitaí churí) / REYES Ramón / RIERA Federico / RIGODÓN / RÍOS Aparicio de los / RIQUELME Ramón Gregorio / RIVÁLDI Luciano / RIVAROLA Fernando / RIVAS Eduardo / RIVAS ORTELLADO Manuel / RIVERO Miguel / RIVEROS Aníbal / RIVEROS OCAMPO Leonardo / RIVEROS OCAMPO Vidal / ROA MEZA Rodolfo / ROBERTSON Guillermo Ver. PARISH ROBERTSON Guillermo / ROCK NACIONAL / RODAS Alberto / RODAS Severo / RODRÍGUEZ Silvio Manuel / RODRÍGUEZ BÁEZ Vitalino ver. LUQUE Alberto de / ROJAS Berta / ROJAS PAREDES Adolfo / ROLÓN Anastasio / ROMÁN Bonifacio / ROMÁN Pedro / ROMERO Antonio / ROMERO Elvio / ROMERO Manuel / ROMERO Roberto A. / RONDAS INFANTILES / ROTELA QUINTANA Miguel / RUAS / RUBÍN Humberto / RUÍZ Fuastino Israel / RUÍZ NESTOSA Jesús / RUOTTI Donato
S: SAETA / SAFUAN Oscar Nelson / SALCEDO MILLERES Balbina / SALDÍVAR Andrés Cuenca / SAMANIEGO Enrique / SAMUK / SAN BALTASAR / SÁNCHEZ GIMÉNEZ Abel / SÁNCHEZ HASSE Diego / SANTA FE o Chopï o Cielito Chopí / SANTO SAPATU / SARABIA MORINIGO Amado. Ver. PARAGUAY Amado del / SCHMID Martín / SCHVARTZMAN Carlos / SEGALES Jaime / SEGOVIA Rodis / SEGUIDILLA / SEPP Anton / SERENATA / SERERE / SIERRA Manuel / SIGUAD Justo Américo / SILBATO / SIMÓN López Ver. LÓPEZ Simón / SINCOPADO PARAGUAYO / SINDICATO DE MÚSICOS DEL PARAGUAY / SOCIEDADES MUSICALES / SOLANO San Francisco / SOLER José Magno / SOLER PRIETO Enrique / SOLITO / SOMBRERO / SONAJA / SONAJERO / SORIA Juan Carlos / SOSA Carlos / SOSA Felipe / SOSA Julio / SOSA Reinaldo Coronel / SOSA ESCALADA Gustavo / SOSA ESCALADA Juan Manuel / SOWALACH / SPECIALE Fernando / SPINELLI Ramón / STIPANOVICH Teresa / SUSNIK Branislava / SWAN Chester / SZARAN Luis T: TACHO 'Í / TAGAKI / TAKUAPU / TAKWA MIMBY PARANGATU / TALAVERA Carlos / TALU'PA / TAMBOR DE AGUA / TAT HAM / TEATROS / TELIK-SI / TELLEZ José Gabriel / TEMIMBI IE PIASA / TESSADA Ludovico / THOMPSON Roberto / TIGYTI / TiHLáTéé / TONTO / TOO PARAGUAY / TORALES Juan A. / TORALES Johnny / TORGA Rudi / TORRES Luis / TO TO IC / TRIOS / TRISAGIO / TRISTE / TROMPETA Indígena / TRUJILLO Félix F. / TUMANOFF Princesa Nadine / TURRO ZAYAS Pablo / TURU / TURUTUTU
U: UATAPU / URDAPILLETA Jorge (Coco)
V: VAESKEN Alma María / VAESKEN Emilio / VAISSEAU Jean / VALDEZ Arístides / VALENCIA / VALENTINO Atilio / VALIENTE Isabel. Ver CÁCERES Nenequita / VALS / VALSEADO / VARGAS Javier / VARGAS Rafael / VARGAS COLMAN Ramón / VÁZQUEZ Familia de Músicos / VÁZQUEZ Eduardo / VÁZQUEZ Carlos / VELADA / VERA Carlitos / VERA AVALA Pedro Pablo (Pilún) / VERA DÍAZ Cristina / VERA IBARROLA Aniceto / VERGER Louis. Ver. BERGER Luis / VIDAL Héctor / VIEDMA Pedro / VIEDMA Salvador / VILADESAU Manuel / VILLAGRA Carlos / VILLAGRA Virginio / VILLAGRA MARSAL Carlos / VILLALBA Ampelio / VILLALBA Carmen / VILLALBA José de Jesús / VILLAMAYOR Alejandro / VILLAMAYOR Dionisio / VILLANCICO / VIOLÍN
W: WAKASEKECH / WATUNHAT / WAYNKA / WITLENKI / WïTQîTáM / WITSEHESI X: XARA Juan de / XENGA / XOXO
Y: YALUFF Chinita / YAMA'MO appäivàskánia / YAMAMOK / YAMBAY Quemil / YANMAANA / YPACARAI Félix De / YVYRA'I
Z: ZAMARRITA / ZAMBA / ZARZA Manuel Valentín / ZARZA Rigoberto / ZARZA Kikina / ZARZUELA PARAGUAYA / ZAYAS Cirilo R. / ZIPOLI Domenico.
.
EDICIÓN DIGITAL: www.luisszaran.org
PRÓLOGO
.
Encontrará datos biográficos y obras
de todos los autores mencionados en el
DICCIONARIO DE LA MÚSICA PARAGUAYA