Recomendados

Mostrando entradas con la etiqueta MARIO CASARTELLI. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta MARIO CASARTELLI. Mostrar todas las entradas

martes, 31 de agosto de 2010

RAMIRO DOMÍNGUEZ - MBÓI-JAGUA (POEMARIO, 1962) - Comentarios: MARIO CASARTELLI. / Fuente: POESÍA COMPLETA, EL LECTOR - 1996.


MBÓI-JAGUA
(Enlace a datos biográficos y obras
en la GALERÍA DE LETRAS del
.
MBÓI-JAGUA
Che resárupi a hecha,
upevérö nda roviái:
mbói ñarö kakuaa resa rendy
y mbytére o së o vevúi.
Pe huguái oi tyvyróvo
y jepe o timbo, o sunünü.
Pe y ñäkä katu, jaguáicha
o je jurupe'a o guahu.
Hugua-guasúpe roiméva
araka'eve ro hendu'y va'ekue ichugui.
Péina ko'ägä che ha itéma
i katu che ñë'ë reity avei.
Pe ju ke che rapykuéri
kïrïrï ha itépe ja je sareko
hese, sapy'a reínte ko kuehéicha
o së o je'chauka jevy.
Mombyry guive nte. -Ani mo'ä
ñande recha, ha upépe nte
jaiko pa.
Güaimï ha mitä oime háicha
tapykuépe to pyta o ñembo'e.
Nda ichupekuéra güaräichai
ko'ä mba'e.

Néike che ïrü: y jaty-
pa ma hikuái ñande rapicha-
kuéra, y jerére y ñäsäi.
Ñande avei ja ha hendive-
kuéra ko mba'e vai ete
ña mbo hovái.

-Che sevo'i kuéra o ñatöi
ko'ä ñë'ë rei rei oikóva,
mañei piko mamove o sëva
aipo jegua-mbói.

-Che renda katupyry
-ári, mba'evéicha gua
moñái nda che mondýiri.
Ña ño pytyvö mba katu:
ña myesäkä pe ñü, ha
tatatïnáme ja hekýi.

-Y karaípe ja jovasa
ha ja hesyvö hese
yvyra akua.
………… -E porandúna
nde jarýipe, sapy'a nde moñárö
mano re kañy hagüa.

Maramove heräkuäva
Hugua-guahu, ayvu ambue
sapy'a, oity i japytépe kuéra
äkä raku ha vy'a.
Tekove reko kañy
tesaráipe o hykuavóva
hemirekötëvë,
ko morandu joja'y
o hypýi y keraípe
ko'ä yvypóra, o moingo vy.
Te re së mi nte, ka'aru
-hembiapo kuéragui o poi aja-,
i jurúpe mbói-jegua
nte ma re hendu.
Kuñä i sái peteïva
o ñe mbo ao pyahu joa.
Kuimba'e kuéra katu
opa henda tÿgüasä
o mo potï o mbo jegua pa.
I tupäo chavi mi
vokói ke o ñe myataindy
o mimbi pa.
Mborayhu ha purahéi
o jora jevy hetä kuéra.
Hekópe guáicha nte avave
ndo je'cha véi.

Ani na che ñätöí vai-
tei, cher ryvy, ha ña henói
mo'ätei héra ite rupi
mba'e pochy.
Ko'ä aña rymba kue
ko, i porä ve nte ja hero

sapy'a hese kuéra
ña ñepyrü ta ramo
jaipo'o.

-Hendápe guáicha nte ja'e:
che mo py'a perërï mba ma
ko'ä mba'e.
Amóue ñë'ë mëgüa
ñepyrü ngue, o ho y pahápe
tuicha ite mba'e vai reheve
o së.

Ko japu
ha ayvu guasu-
ko - re hecháne-, i po'i ve ha rupi
jevy nte o so va'erä,
ha ÿ ñaküa ve va katu
tuicha ite ve nte ma o mundáne.

-Ta japu nte mo ra'e,
ägä ramo a ñe ñandu
ko yvy apére. Ha'ete vaicha
ku yma ñande apytépe
mba'eve o jehu'y va'ekue.

-Che katu a reko jey
che rembiapo repy kue mi;
ko'ä ñembyaty guasu
rapykuéri, tuicha ve ntema
ña ñemu.

-Na nde'eñói
che karai:
opáicha gua tembiapo-
ko, avati ra'ÿicha
opa rupi rei heñöi.

-Mitä kuñä saraki,
kuimba'e rösä guasu
jepive ja hecha'ÿ va,
kóina ägä o myenÿhë
ñande ka'aru.

-Mombyrýgui oúva
pytagua reko ambue,
mbói-jagua recha potápe,
o mbo chovi ñande äkä ári
pira pire.

-Mañëítei po ja hecháne
sapy'a -o pa mboyve
ko aty guasu ha tory
kakuaa-,
i ñapysëramo nte jepe
aipo mbói-jagua.

-Chéro güarä, ko'ä ñë'ë
-ku ka'avo tyre'ÿicha-
nda hapói ha nda i ñäkäiri.

-Mba'ére voi piko ñande-
nte ma ñande po'a sapy'a ne,
ko mamove o je kuaa'ÿ va
árupi nte o sëne hagüa.

-Che rañykä kanë'öma
a porandúgui ichupe kuéra
mávape pa o je'chauka gua'u.

-Ava i kéra recháva
amóne hasýpe o páy,
o mbo javoráivo i ñäkäme
ára ha pyhare.

-Výro reípe ña së ne,
ha'e ma ndéve ko kuehe.

Néi, che sy: kóina i paha ma
ndérupi a ju a mo ñë'ë
ñande ypykuéra amÿrÿi.
Te'i oréve mba'éicha ite pa
ñande ypa o ñe pöhäno ne
i katu hagüaicha i póra
ña mondýi.

-Kyvö ngoty, ha'anga-
kuéra oúvaicha, o mÿatÿmói
i pytúpe ñü ka'avo,
ha péina y ñë'ëme che rypýi.

"Ta pe ho!
ta pe ho pa águi,
peipota'ÿ rö pende ári
ko ypa pochy o je hykuavo!"

"Ko y-póra, mbói-jagua,
pe ne mo marandúva ou
hi árape pe je'ói hägua."

"Ani pe hesa kö'ö-
mo'ätei äñä-rymba:
ta pe ho
ta pe ho pa!"

Péicha rupi
mbegua katu
py'a mïrï, tavy
ha japu,
o mongu'e maymáva
heko tapiagui
ha oity hesekuéra
paje.

Avavete
temïty hárupi
ha tembiapópe
ndo ho se véi.
Ñe mongeta
reko tekove tie'y
ñanáicha o pü'äva
opárupi o jaho'i.

O jatykóva
tupä-mba'ére,
ku yso karúicha,
tembi'u hárupi-
nte re juhu.
Mamóta iko
aipo mbói-jagua rekaha
sapy'a o je'cháne hägüa.

I pahápe, o hasa
kuarahy ha ára porä.
Ndo so véi ro'y
ha ama rayvi.
Mboriahu rymba hosävä
o ho i piru, hye chä'ï
ha umi ka'aguy pä'ürupi
o ryr chä'ï
ha umi ka'aguy pä'ürupi
o ryrýi, häsë po'i.

Mandi'o ha avati ty
o mÿenÿhë mba ñanä vai.
Ndo hupity véi tembi'u
ha ogapýpe, i jaty pa
güaimï juku'a ha mitä
sa'yju.

O ñembo'éva re hendu
mombyrýgui ve, ka'aru.
Tata'y hendy käñy háicha
o ñongatu hikuái hemi potaypy.

Mba'eve no mbo je'óiri
hesakua kuéragui
mbói-jegua. Ha o mongaru kïrïrï
hikuái i py' a remói.

Upéi,
o mbyaku jeývo
kuarahy kö'ë pytu,
o ño mbyaty joa y jerére
ha oiko ku ymavéicha ayvu guasu.

Ndaipóri véi nte ma
o güahëve ku ára ambuéicha
mombyry gua.
Oiko pa rei o mba'e ñemúva
ha o jeity okupépe
tory ha vy'a.

Ku ärä raku
ha tetia'e ñepyrungue
o guevi, ha tesaráipe
o pa rei.

Hógaipi kuéra, asaje,
kuarahy tïnïgui o ñe mo'ä kuévo,
i pety oisu'u hápe
i ñë'ëngu joa
i kaigue.

Sái petëi
sorokue mi-
reheve, kuña kuéra
o gueraha i memby
o mongarai.
Henda piru ári
kuimba'e kuéra
i tygüasä jegua
oiküavë'ë mba rei.

Ku haity kuéragui
mby ju'i y sarambi haícha,
mombyry gua, ou haguéicha
o je'ói o ho pa.
O ñe kuävë'ëva
ha o mba'e ñemúva
o karu huguáire
ha o ñe mbyaruru.

Py'a rägë rekovia
-ku tü kuaréicha-
O ho i jai
ha oiko atë'y
ha pituva.

Upéi katu, i vai ve hagüa,
ou mombyrýgui marandu tapia
tembiapo ha viru etágui. Ha mitärusu
kuéra, oï háicha
hapykuéri o je poi pa.

Ku ysypo tujukuégui
re ñe saingo taramo guáicha
o so pa rei nde reheve. Nde reity
yvýre. Re je py'aka,
nde resa jere ha nde apysa ryapu
mamangáicha,

Koícha ite ore apytépe
opa vy'a; ha puka - ku petÿ kusuguéicha-
ro ndyvu ore j urúgui, ore
mbo py'a jere.

Tetägua rembyremi ro pytáva
-mitä ha güaimï ha tuja känë'ö-,
jagua piru rapykuéri
ro së ro moï ñühä
ha ro heka ynamby.

Aipo mbói-jagua mombe'u ypy
avave'tépe nte ma ndo mongu'e véiri.
Vy'a pana moñepÿrungue
o heja ore apytépe ñembyasy,
jahéi ha py'a rekotëvë.

Upe rire are,
jepe oiko tesarái
o mombáy va'ekuégui hekove kuéra,
Hugua-guasúpe i popïa
o mbyai pa o juhúva, ha o myasäi
pochy, ñemyrö ha ñë'ë megüa
i ñäkäre kuéra.

Mba'asy vaícha o mo äkänundúva
o heja o hasávo py'a tarova
ta tuguy raku.

Vokóike ma o ño kö'öiva
ha i po pä'äva mba'eve reíre
nde tape'asa,
nde inchiri rei guasu,
oipe'a rei se ma
nde mba'e repy mimi.

Mitä kuña räirö
ha mitä rusu jukahare
árape nde mo maitei
tupäo rökëme ve.
Nde ry'ái kuére o pü'äva,
mbaretépe o ñe mo mba'éva
nde yvy teére,
umíva nte ko hösäva
ha karai oiko ichugui kuéra.

Mba'épa oikóne raka'e
umi mitä porä itágui
o mbo ayvumíva jepi ñande asaje?

-Ha umi ogüahëva mombyrygua
mba'yru ha viru eta reheve,
ao jegua porä porägui
i karamëgüa renyhë?

-Nda ja hecha véimai
ka'aru kue,
umi aty guasu ha jeroky.
Ku puka soro ha ñe mongeta
kyrë'y, ñakyrä rasëicha
sapy'a rei nte o pa ite.

Ajépa ja vy'a itémi
raka'e, ku purahéi ha saraki
apytépe, heñöi mba reími
pira pire.

-Ha'ete vaicha ku upérö
ndo so véi ára porä.
Ha yvy póra roime háicha
nda i katúi ore tuja
opáicha vérö.

-Ajeve nipo, taita,
opa ra'e ku ñë'ë:
ägä péicha pe pyta
pe nde tuja joa ite.

Kóicha hembýva tetägua-
o ñepyrü o ñamindu'u
hemi mandu' a ypýre.
o mbo yke hekove kuéra,
ha yma ite gua rehe
nte ma o ñe mongeta.

Rei nte kö'ë hovake kuéra:
i py'a kañy joa
kuehe ambue ete guáre
o mo hesa mimbíva gueteri
ichupe kuéra.

Oikóma upéro o yvy jo'óva
viru ymágui takype renyhë
o guenöhë potávo.
Oiko nte ma avei
ára kue rei guasúpe
i kéra recháva,
ha o manóva ñë'engue
o sëva o mombe'u.

Avave ete nte ma
ndo hói hemitÿ hárupi,
o karu ve'erä kö'ërö
o hechávo i jehegui.

O ñe pöhäno vaicha
o pyta joa
hovayva o hasa va'ekuérehe.

Tapykue koty o japaro
hekove kañy.
Ku tanimbu apytépe
o jatapyñái taramo guáicha
o hekáva tata'y
rembyre mi.

Hapykuere kañy mombyry guágui
Hugua-guasu. Tetägua kuéra
o mano'ÿre, i póra recha
ha ho'a hesekuéra pytü.

Angaipavóra
o mä'ë'ÿva henonde guáre,
ypa pochy o jaho'i pa.

Oiko tesarái hekove kuéragui
ha o së i pahápe
ñë'enga.
.
Diciembre 28, 1969.
.
COMENTARIO DEL POEMARIO "MBÓI-JAGUA" (1973)
Por MARIO CASARTELLI
La fecha en que fue escrita esta obra permite conocer el entorno del géneris del texto. Era 1969 y era el advenimiento de la gigantesca represa hidroeléctrica de Itaipú, que generó el gran lago homónimo al que Ramiro Domínguez alegoriza con el MBÓI-JAGUA (VÍBORA-PERRO), y el turbulento crecimiento mercantil de Puerto Presidente Stroessner, hoy Ciudad del Este, simbolizada en el poema por el HUGUA-GUASU (HONDURA-GRANDE).
El texto está escrito totalmente en guaraní y la visión del poeta en torno a los acontecimientos fue premonitoria: la política de entonces no impulsaba otra cosa que alimentar en el pensamiento mítico del pueblo los fraudulentos conceptos de "bienestar y progreso", para deslumbrarlo con fatuas novedades. La presencia del Mbói-jagua conmociona a la gente de esa comunidad aletargada en pobrerío y supersticiones. Y la turbia alucinación penetra y contamina sus costumbres.
Una voz, consciente del peligro, incita a la comunidad a enfrentar con cautela a ese fantasma: Pe júke che rapykuéri/ kirĩrĩhaitépe jájesareko/ hese, sapy'a reínte ko kuehéicha/ osẽ ojechauka jevy (Vengan detrás de mí, a vigilar con cautela y en silencio, por si acaso intente, como otras veces, presentarse ante nosotros).
Pero el ser maligno recorre disfrazado de pira pire (dinero), y tienta a las presas más fáciles: los jóvenes. Estos son seducidos y abandonan el hábitat natal, arrastrados por la quimera del Hugua-guasu: desbande masivo. Los pueblos aledaños se despueblan y empobrecen aún más: nadie vuelve al sembradío. Es la alienación: Teresemínte ka'aru/ -hembiopo kuéragui opoi aja-/ ijurúpe mbói-jaguántema rehendu (Si los vieras por las tardes, cuando dejan la labor, de sus bocas sólo oirás el tema del mbói jagua). Las mujeres que andaban con escasos atuendos (kuña isái peteĩva) se encandilan e inician su desenfreno hacia la vestimenta. Los varones también se enajenan detrás de oropeles. Si algo les queda todavía de lo que han dejado atrás, las demás empiezan a perderse lentamente: Mborayhu ha purahéi/ ojora jevy hetã kuéra./ Hekópe guáchante avave/ ndojechavéi (Querencias y canciones desanudan de nuevo los sitios que dejaron, pero ya no con la manera de ser que fuera de ellos).
Sólo la voz consciente llama a las cosas por su nombre: Ko japu/ ha ayvu guasúko -rehecháne-, ipo'ivehárupi/ jevýnte o so vaerã/ ha iñakuãvéva katu/ tuichaitevéntema o mondáne (Esta mentira y gran algarabía -ya lo verás- harán mella, como siempre, en todo lo más débil, y quien tenga mayor astucia lo aprovechará para estafar aún más). Es así que aparecen los que mercan a costa de esa inocencia pueblerina. Y la sed de dinero, generada por allegados extraños, se torna un culto.
Es el impacto feroz de choques culturales.
Por supuesto, hay quienes advierten sobre el monstruo ilusorio:-Výro reípe ñasẽne,/ ha'éma ndéve ko kecehe (Finalmente, como ya te lo dije, todo terminará en disparate).
Pero nada impide que se produzcan las discordias sociales, como tampoco el inicio del desastre ecológico: I pahápe, ohasa/ kyarahy ha ára porã./ Ndo so véi ro'y/ ha ama rayvi./ Mboriahu rymba hosãva/ oho ipiru, hye cha'ĩ/ ha umi ka'aguy pa'ũrupi/ o ryrýi hasẽ po'i (Y, al final, se va el sol de los buenos tiempos. No cesan ya el frío ni la llovizna. Los animalillos sanos de los humildes enflaquecen, se les contrae la panza, y por entre los pajonales tiemblan leves quejidos). Las plantaciones se atiborran de enfermantes remedios. El alimento escasea en el hogar donde sólo se hacinan ancianas jadeantes y niños esmirriados.
Voces difuntas de ancestros aconsejan: Tapeho!/ tapehopa águi,/ peipota'ỹro pende ári/ ko ypa pochy ojehykuavo! (¡Váyanse, váyanse todos, si no quieren que el lago enjuague su cólera en ustedes!).
Ko y-póra, mbói-jagua,/ penemomarandúva ou/ hi árape pe je'ói hagua (Este fantasma del agua, el mbói jagua, les advierte que deben huir a tiempo).
Pero la cobardía y la ignorancia se apodera de ellos. Ninguno vuelve al vivir originario. Y se entregan a borracheras y toda suerte de híbridas transacciones: es la alienación total.
Entonces aparecen los oportunistas de la mafia: Mitã kuña rãiro ha/ mitã rusu jukaháre/ árape nde mo Maitei/ tupao rokẽme ve.// Nde ry'ái kuére o pu'ãva,/ mbaretépe o ñe mo mba'éva/ nde yvy teére,/ umívanteko hosãva/ ha karai oiko ichugui kuéra (Los que violan a las niñas y asesinan a los mozuelos, los que se levantan sobre el sudor de los otros y se apoderan brutalmente de legítimas propiedades ajenas, sólo ellos llevan una vida confortable, y así se convierten en "grandes señores").
Transcurre la vida entre el delirio de los hijos que abandonaron sus tierras y los padres que se quedaron estupefactos ante hechos que no logran comprender.
Y todo resulta fugaz. El poder magnético del Mbói-jagua se diluye. Terminan las tropelías festivas. Y se agota ese chorro de pira pire que parecía inacabable, dejando una secuela de escasos enriquecidos y multitudinarios empobrecidos: Ajeve nipo, taita,/ opa ra'e ku ñe'ẽ:/ áĝa péicha pe pyta/ pende tuja jo'aite (Con razón, oh, padre, terminó así aquel consejo: ahora sólo les queda envejecer doblemente).
Y el porvenir se les extravía: Oñepohanóvaicha/ opyta joa/ hovayva o hasa vaekuére (Como embrujados, quedan todos pensando en lo que pasó). ¿Son de aquí o son de allá? Detrás de vanas sombras olvidaron su propio existir. Y en inconfesas desilusiones prosiguen envolviendo y desenvolviendo recuerdos de aquel lago espectral.
Esta fabulación es un reflejo poético del tratado sociológico EL VALLE Y LA LOMA. La textura de ambos textos es distinta, porque se expresan por vías diferentes. Pero el trasfondo es el mismo. En ciertos aspectos, se corresponden.
.
Fuente:
Edición, estudio introductorio,
y notas de MARIO CASARTELLI.
Editorial El Lector,
Colección Poesía Nº 11,
Asunción – Paraguay
Abril 1996 (234 páginas).
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

lunes, 30 de agosto de 2010

RAMIRO DOMÍNGUEZ - LOS CASOS DE PERURIMÁ - Comentario de MARIO CASARTELLI / Fuente: MORANGÚ. CULTURA Y TRADICIÓN ORAL y POESÍA COMPLETA.


LOS CASOS DE PERURIMÁ
Poesías de
RAMIRO DOMÍNGUEZ
(Enlace a datos biográficos y obras
en la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )
En guaraní, versión libre:
FÉLIX DE GUARANIA
.

LOS CASOS DE PERURIMÁ
Perurima / Perurima
Tonto de capirote / Výro paha,
No sabes ni escribir el rabo / Nde réra apyremijepe
De tu nombre / Nderehaikuaáí.

¿Qué daríamos por ti? / Mba'épa ñame'ëne nderehe?
-Menos de medio jornal. /-Mba'aporepy mbyterégui michïve

Sobre su cuerpo enclenque / Nde rete chavimi ári
tu cabeza de porongo / En akä, hy'a joguaha,
parece fuera de lugar. / Vaichánte hendápe'ÿ ho'a.

No tiene cabida en el ruedo; / Mamovete nandejái;
si te miran, / Nderehe oñema'ëhápe
te miran mal. / Nderejecha poräi.
Si te hablan / Oimérö ndéve oñe'ëva,
es para que mandes mudar. / Ne mosë hagua.

A la hora del asado, / So'oka'ëhápa ndéve oñemombo
a ti te arrojan el bofe / -Jagua peguáicha-
-como a un perro más. / Ivohekue.

Perurima / Perurima
si va a la escuela, / Oho ramo ñembo'euka haguame
lleva el pantalón del hijo Ogueraha ta'ýra kasö
y la pizarra de su abuela. / Ha ijarýi pizarrakue.

En la iglesia, / Tupaópe ramo,
su oficio de campanero y sacristán / Campana ombopu haguére
no le vale más de una galleta. / Ha oipytyvö pa'i, Galletamínte ha'e ho'u.

Cualquiera / Mercado-pe katu,
puede alquilarlo en el mercado / Oimeraëva chupe ojokuái
por lo que fuera. / Réi rovái.

Su precio, / Hembiaporepy
un dedo de caña; / kaña tymínte,
y un pastel de mandioca / Ha petëi mandi'o kavure
como merienda. / Ka' aru vove.

Aunque Perurima / Perurima jepe,
tiene otras artes / Heta imba'ekuaa
de que se valga / Ojevaleha.

No juega a nunca a las quinielas / Araka'evénte
pero en todo la suerte / Nokinelara' äi
le acompaña. / Ha opaichavénte po'a chupe ndohejái.

Cuando Perurimá / Perurima,
juega a las cartas, / Onambi poká ramo,
tiene más mañas ocultas / Mba'ekuaa ñemíne
que barajas. / Ndahasahái.

Le pintan feo, / Oje'e hese ivaiha,
pero seduce a las mujeres / Jepevénte upéicha
haciéndolas reír / omyakärapupa Ha ombopuka
a carcajadas. / puku Hendive kuña.

Perurima sólo sabe contar / Po moköi pevénte
hasta diez. / Oipapakuaa,
Pero nadie le puede hacer cálculos / Ha avave anichéne chupe
al revés. / ombotavy Ha aguijvo oipapa

Al sumar los billetes, / Ku viru oipapárö
se lame los diez dedos / Ikuanguéra oheréi
como si tocara miel. / Ha'eteröguáicha Eíra mba'e.
Si Dios quiere y la Virgen / Ñandejára oipota ramo ha Tupasy
cumple todos los encargos / Ojapo katúva eréva chupe
-con ligeros cambios / -Oikoe mimi jepe,
en el cuándo / Ku mba'e ra'épe
y en lo qué-. / Ha araka'ete.

Cuando lo mandas / Remondo ramo
por alcanfor, / Pohäre
te trae el ciego Kelí / Ogueru ndéve Keli
-el cantor-. / Imbarakáreve.

Si va por queso / Oho ramo
hasta lo de Almada, / Kesu ojejoguahápe,
les pide "Huesos / Ojerure "so'okangue
en almohada". / Arambohápe".

No tiene casa / Ha'e ndahógai
ni perro; / Ha ndaijaguái;
pero todas las noches / Ha pyhare vovénte
se equivoca de cama. / Ojavy hupa.

Perurima / Perurima:
¿qué estás removiendo / Mba'e rekávopa
ahí por la alacena? / Rejepovyvy reína?

-La señora, / -Che señorá, ajukase anguja
quiero matar esa rata / Ho'upaite va'ekue
que se comió tu dulce de ciruela. / Ku mba'ehe'ë.

-¿Quién es ese atrevido / Mávaiko pe tova'atä
que me tocó las piernas? / Che retymáre opokóva?
-No hay más que uno, / -Ha... che aikuaáva,
que yo lo sepa. / Peteïnte oime!

Perurimá / Perurima
-corral de piojos-, / -Ky rupa-
nunca sabremos / Araka'evéko ndajaikuaaichéne
si eres tonto de veras. / Ku añetehápe nde výropa nde.

Zonzo -tu hermano- / Výro -ku nde ryvy- jepe
salió el mejor alumno / oñembo'eukahápe
de la escuela. / Itenonde.

Trabaja de sol a sol. Y de noche / Ha'e omba'apo ara pukukue,
con sus libros / Ha pyharekue, ojetavy'óvo,
se quema las pestañas / Ohapy hopea
y las cejas. / Ha ityvyta.

Los pocos pesos que gana / Viru ombyatymíva
son para su madre vieja. / Isy guaiguíme guarä.
El único pantalón / Ikasö peteïmi
que viste, lo lava los domingos / Domingokue ojohéi
y los zurce por la siesta. / Ha ombovyvy asajekue.

Adivina, / Maravichu, maravichu,
adivinanza: / Mba'emotepa...

¿Quién trabaja los lunes / Mávapa omba'apo lunekue
y el resto de la semana / Ha upéi semana rembyre
descansa? / opytu'u?

¿Quién va a las carreras / Mávapa oho kavaju ñanihápe
los sábados de tarde, / Umi sábado ka'aru
Y se emborracha hasta el martes / Ha oka'u marte peve,
si pierde o gana? / osë vai ha osë poräme?

¿Quién tiene más mujeres / Mávapa ikuña hetave
como piques en la pata? / Ypýpe oguerekohágui tü?
¿Quién vive del trabajo / Mávapa oikove
de la esposa. Y en otros pagos / Hembireko mba'apokuéguinte
gasta sus serenatas? / Ha ipojera purahéihápe?

-Adivina, / Maravichu, maravichu,
adivinador: / Mba'emotepa.. .

¿Quién carga con los hijos / Mávapa oñembota'ýra
del arribeño embaucador? / Arribeño rova'ätä ra'ykuére?

¿Quién apadrina en los bautizos / Mávapa osë paínorö oimehápe
y ante el comisario sale de fiador? / Ha ome'ë iñe'ë Komi rovake?

¿Quién va por el abogado / Mávapa oho abogado reka
hasta Asunción? / Paraguaý peve?

¿Quién paga la alfalfa / Mávapa omogaru kavaju ñani,
del parejero. Más los arreos / Ojogua oñekotevëva
y el compositor? / Ha ohepyve'ë iñangarekoha?

¿Quién cubre las apuestas. / Mávatepa opara oguerekóva
Y por fin, quién sale / ha mávapa pe amo ipahápe
perdedor? / Ogana'yva mba'eve?

Zonzo / Výro
-de puro tonto- / -Ivýrogui rei-
paga sus cuentas al día, / Opa ára opara ideveha
y por cumplir su obligación / Ha upéva ojapo hagua,
no halla reposo. / Ndopytu'úi.

Perurima salda sus cuentas / Perurima
con el crédito / Osë idevehágui
del otro. / Pe ambue rehe ae.

Para sembrar / Oñemity
y roturar, / Ha oka' api hagua,
que venga Zonzo / Toú Výro.

Perurima vendrá después / Perurima
-al "a buen tiempo"- / Oúne upéi,
por el locro. / Ha' etépe locrorä.

Sin embargo, / Yma jepe raka'e
hubo tiempo en que Perú / Oï va'ekue ára, Peru
fue un indio bueno. / Ava imarangatúva hague.

No hacía cuestión / Ndipochýimi mba'evetére,
por esto o aquello. / Takóa, ta'amóva.

Cultivaba su maíz / Oñotýmiva ijavati,
y si se emborrachaba, / Ha oka'u ramo,
eso iba en serio. / Upéva... tovasyrä!

Una sola mujer lo reducía / Petëi kuñaiténte,
a condición de esposo, / Ména chugui ojapómi
padre y abuelo. / Ha mitä kuéra túva Ha taita guasúmi.
Cuando mucho, / Hetave javérö,
se comía un adversario / Ku ija'e'ÿha peteïre
en el puchero. / Oñembohembi'úmi.

Pero vinieron los gringos; / Hákatu upéi oúma
armados de espada y yelmo. / Ijao atämba ha ikysepukúva.

Montaban en cuadrúpedos / Kavaju yvate-vate
enormes que daban miedo. / Oporomongyhyjéva arí ha'ekuéra.

Les tomaron sus mujeres, tratándolos / Oñemokuña ikuñanguérare,
de "cuñados". Y quedándose a vivir / "Che rovaja", he'i hikuái
con ellos. / Ha opyta hendivekuéra.

Para resguardo de los indios, / Aváre oñangareko haguáje
se hicieron encomenderos. / Aipo "encomendéro" ramo. Oiko hikuái.
Perú y los suyos / Peru ha itavayguára
se bautizaron. Y pedían la bendición / Oñemongaraika ha otupanóimi,
como niños buenos. / Mitämi marangatúicha.

Pronto se empezó / Hákatu voi oñeñandu ñuhä
la trampa y el juego sucio. / Ha pokarë ky'a oguerúva.
el gringo se vio en este suelo / Umi pytagua ovy'a
tan a gusto, / Ko avýpe,
que aprendió a tomar mate, Okay'u ha opita hikuái;
a fumar, y otros placeres menudos / Hory hetave mba'ére.

Al cuñado lo hizo peón / "Che rovaja" ohenói akuégui
de estancia; vaqueano / Ojapo tembiguái; ikatupyrýva,
y jinete como ninguno. / Ndahuvichái kavaju ári.

Le habló de San Isidro. / Oñe'ë chupe San Isidro-re
Y cantando loas al Señor / Ha oguerohoryjávo Tupäme,
lo mandó a roturar sus / Omondo chupe oñemitÿ
latifundios. / Ijyvy kuérape.

El tomó la guitarra. / Peru oipyhy imbaraka.
Y desde su hamaca concibió / Ha ikyha guié ohecha arapy
una bucólica visión del mundo / Heko ajéva ramoguáicha.

Prestó sus naipes / Onambi poka hagua ombo'e
a los nietos. Y los hizo / Hemiarirö kuérape.
maestros en el contrapunto. / Ha mbaraka mbopúpe. Omboha'eve.

Les explicó las intrincadas / Ombo'e chupekuéra mba'épa
leyes del diezmo y del ayuno. / He'ise pe "diezmo" ha pe "ayuno".
Deletrea con ellos el Catecismo. / Omoñe'ëmi hendiekuéra
Escribiendo en guaraní cosas / "Catecismo", ha guaraníme
de muy buen tono. Y se murió / Iporänguete ohaimi, Ha omano
-como todos los difuntos-. / Omanoháicha opaite ománova.

Mucho le lloraron los indios; / Heta ojahe'o hese
pero mucho más / Ava kuéra kuimba'éva; Opái
las indias. / chante hetave kuña hasëva.

Dejó inmensas heredades / Yvy oheja ojepyso pukúva,
y numerosísima familia; / Heta iñemoñare avei;
reiterando por generaciones / Ombojopy ha ombojoapy
su apellido, como una / Pe héra, Ñemo'ä opave'yva purahéi'asy.
interminable letanía. / purahéi'asy.

Un buen día / Petëi ára, Perurima oguahë,
apareció Perurima, / Héra ojekuaa
inscripto en las actas de capilla. / Tupao kuatiápe.

Era un bastardo del "karai"; / "Karai" ra'y okára nipo ra'e;
con todas las ínfulas de su padre / Túvaicha ijejapo
y algunas mañas de la / Ha isy mba'ekuaakue.
madre india. / Oguereko mimi avei.

Atención pido señores; / Péina ága ajerure
atención por esta vez: / Pecherendumi hagua:
para narrarles el caso / Amombe'úta peëme
de Perú y el señor Juez. / Ko'ä moköi rehegua: / Peru ha karai Hue.
Eran tiempos de Colonia. / Kolonia ramo guare
Y los criollos luchaban / Ha tuicha oñeñorairö
no sé dónde, hacia los campos / -Mamo nipo, ndaikuaái-
de Jerez. / Ñure ndaje, aipo Jerez.

Perú escapó de la matanza / Peru ojeguari manógui
sirviendo de amanuense / Ha tembiguái ramo oiko
en casa del Juez. / Upe karai Huépe.

Este le sisaba su sueldo. / Kóva, imba'aporepy chugui
Aquel le robaba su mujer / omboja'o; Amóva ka omoky rÿi hýegui hembireko.
No faltó quien / Oimémane katu máva
le pasara los informes / -Jurumby-ÿi-
al doctor de la Ley. / Omomarandúva karai Hué.

A Perú / Peru oñembotejuruguái
le administraron treinta azotes. / Ha upe karai Huépe
Al Justicia Mayor, otros tantos / Oinupä ikuña.
su mujer.

Todo acabó / Ha oñeha'ärö haguéicha
como se pudo prever. / Oparei.

Perú / Peru
vestió uniforme de alguacil. / Tahachi ao omonde
Destinánselo a la vigilancia / Ha opyta oñangarekóvo
en la recámara del juez. / Hué koty rokë.

Este bribón / Ko tekorei
-pillo y bribón- / -Oti'y rekorei-
-contumaz, pícaro, / -Tova'atä, oti'ÿ rekorei-
pillo y bribón-, / -Ñemyronde rova'atä, Oti'y, rekorei-,

Tuvo la suerte de ilustrar su / Ipo'a oñeme'ë chupe
nombre con un blasón. / Héra nomba'eguasurä.

Por no sé qué. servicios al Rey / Mba'e ojapo haguére nipo,
Nuestro señor. / Aipo Rey; karai guasúpe,

Obtuvo la venia de asistir al / Oheja oike Amandaje,
Cabildo gastando collar y bastón. / Imbo'y guasu ha ipokoka.

El Obispo / Karai Obispo
-por ciertas limosnas-, / -Tupamba'e'míre-
le otorgó cien años / Omopotï chupe angaipágui
de perdón. / Are peve guarä.

Zonzo -el hermano- / Výro -kue ityvýra-
Cuando los Comuneros, / Ako Comunero ramo,
se destacó como orador / Oñe'ë ha oipysyrömi
y tribuno del pueblo. / Tavaygua.

En su español atragantado / Ikaraiñe'ë va'i-vaípe
condenó y argumentó. Diciendo / Heta mba'e omyesakä,
más verdades que el Concilio / Aipo Concilio de Trento-gui
de Trento. / Añeteguáva he'ive.

Perurima -ni de Dios / Perurima
ni del Diablo-, hizo aspama- / -Natupäindi ha na Añanindi
mento de su lealtad al rey; y / ave-Ohenduka ojeroviaha
puso tierra de por medio. / Rey-re; Oñemoï porä.

Zonzo / Výro katu amo ipahápe
acabó prófugo y proscripto. / Ojeguari ha okañy.
Perú ocupó su plaza / Perú katu hendagua
en el Consejo. / Consejo-pe ohupity.

Al proclamarse la República, / Ñane retä ojepo'óvo,
Perú puso sus peros a España; / Espáñare oñe'ë Peru;
Y Zonzo los puso mayores / Ha Výro noporambai
contra la Nueva Junta. / Umi mburuvicha pyahu.

No simpatizaba con los militares. / Milíkope ndohayhúi
Y en el doctor Francia, le asustaba / Ha karai Francia rova
su faz adusta. / Ndo'a katuïri chupe.

Perú / Ndaitapykuéi Perú,
enviaba a Don Gaspar / Francia-pe ojopi yva
presentes de cigarro y frutas. / Ha petÿ apakua poguasu.

Ni qué hablar / Ha vokóikena ohupi
que le cupo votar -como convencional / Atyhápe, moköive ipo
por la Dictadura. / Dictadura oiko hagua.

En tiempos de Don Carlos / Don Carlos ramo guare
la gente se afanaba mucho / Opávante oñeha'ä
estudiando. / Iñaranduve hagua.
Y había demasiado ruido / Ha oñehendu tyapu
en el ferro-carril / Ferrocarril ojapóva,
y por el telégrafo. / Ha ysypo ñe'ëngatu.

Perú prefirió retirarse / Peru -mba'énte nipo-
a su estancia. / Iñestanciape opyta.

-Zonzo, / Výro katu iñarandu
se hizo letrado. / Ha ikate.

Aprendió a usar levita. Guantes, / Omonde levita, guante,
sombrero de copa y cuello / Sombrero revi puku
almidonado. / Ha cuello aramirö.

La Triple Alianza puso las / Triple Alianza oguahë
cosas cabeza abajo. / Ha ipý goty opamba'e oheja.

Zonzo / Výro oho ñorairöhápe,
se fue a la guerra con la / Isy ohovasa chupe,
bendición de su madre, y su / Upe ikorö franciscano
cordón de franciscano. / Ijehe.

Perú vendía sus provistas / Perú katu upe aja Mokoïvevá
a sirios y troyanos. / gotyguándi oñemu meme.

Zonzo volvió con el collar / Výro ojevy iñepamba,
del mérito. Pobre y lisiado. / Ijajúri mbo'y vera.

Perú abrió su registro / Ha Peru, heko tujápe,
en calle Palma, / Palma árima oñemu
vendiendo artículos importados. / Ambue tetäme guerére

Muy pronto pudo comprar / Pya'étentema ojogua
los méritos que no había / -Mba'e oguereko'yva-
ganado. / Oñemomorä hagua.

Y así mil veces: Ha upéicha heta jevy,
Perurima, / Perurima,
Zonzorima / Vyrorima
-carneros de la misma majada-; / -Ovecha peteï kora pegua-
empeñados en hacerse la guerra / Oñorairö oñondive
mientras pastores extraños / Oka pegua mba'ejára
los tranquilizaban. / Mokoïvepe ojapi aja.

Cómo no probaron nunca / Mba'eichapa noha'äiva
vestirse con la misma lana. / Oñemonde petëi...

Qué magros, / Opívo ha mboriahu
qué desnudos / Moköivéva opyta;
quedaron los dos, / Jesekuéra oñeñemu,
vendidos en la misma subasta / Piru kangue ojeheja.

Quién al fin / Máva ra'e ombotavy
engañó a quién / Mávape, ndojekuaái;
si, echando cuentas, / Ko mba'eve moköivéva
no tienen / Ndoguerekóiva.
nada.

Perú / Peru,
fauno cantor de los yerbales: / Poro'unde opurahéiva ka'atýre:

Tu desverguenza singular / Ne otïngue ijojaha'yva
hace tu rostro más amable. / Pe nde rova ombohory.

Tu historia absurda, aún / Nde rekovekuerei
mueve a risa al burdo peón, / Ombohorýnteva akói
y al anciano grave. / Mba' apohára peröme Ha tujami rovasy.

Tienes la lujuria violenta / Tata oity nde retére
de nuestra nueva sangre. / ko ñande ruguy pyahu.

Te acosan mil tábanos / Mbutu ñarö nde aho'i,
abriendo nuevas bocas / Juru ipyahúva omombáy
a tu antigua hambre. / Ne ñembyahýi peguarä.

Vives, -si vives todavía- / Reikovéva -reikovérö-
en los entresijos / Ore ro'o apytékuápe.
de nuestra propia carne.

Zonzo / Výro
-pan duro de comer. Y rene- / -Mbýja hasýva hi'u,
grido por el horno-; / Hü veráva okái hague-

Soy capaz de cambiar todos / Che amyenkoviáne,
mis versos por tus himnos / Ko'ä che ñe'ë ipotýva
franciscanos y tu humilde / Nde purahéi chu'imíre
nido de alonso. / Ha pe ne alonso raitýre.

Tú eres el jumento / Ndéku ha'e mamymba
bendito de nuestra Navidad / Hovasy Tupä Ara,
y el mosto fresco en todos los / Ha ku mostomi ro'ysä
jolgorios. / Opaichagua vy'ahápe.

Te muelen, y les das / Nde ku'ikuéguiku osëva
Tu almidón. Se mofan de ti, / Aramirö morötï...
Y les pagas reventando / Ha opaite ñembohory
Tu risa de nardo oloroso. / Rembuekovia Nde puka poty ryakuäme.

Te juro / Che ha'e ndéve,
Que en tú casta simplicidad / Jepe de reko ravínrö,
Tú no estás solo. / Nereimeiha ne año.

Mientras viva Perú / Peru oikove aja,
Vivirá Zonzo. / Oikovéne Výro.

Perurima, / Perurima,
Zonzorima.. . / Vyrorima.. .
-Nos da lo mismo- / -Peteïnte-
Hermanos. Muy / Ore peheguete
Hermanos nuestros. Acaso / Moköivéva.
Parte de nosotros mismos. / Oime nune
…………………. / Ore rehegua voi.
.

Fuente: MORANGÚ. CULTURA Y TRADICIÓN ORAL
Obras de RAMIRO DOMÍNGUEZ,
Editorial El Lector,
Asunción – Paraguay. 2000 (210 pp.)
.
COMENTARIO DEL POEMARIO “LOS "CASOS" DE PERURIMÁ” (1968)
Por MARIO CASARTELLI

Es un compendio poético de nuestra historia etopéyica. Como seres bilingües arrastramos, desde antiguo, caracteres híbridos. Y tal hibridez tíos lleva a obrar de un extremo a otro. Perurimá, el pícaro y vividor, vive a costa del sudor y el candor de Zonzorimá. Ambos conviven y combaten en nosotros.
Los personajes sobrellevan atávicas miserias desde la llegada de tinos hombres extraños, que se posesionaron brutalmente de estas tierras. Hubo un tiempo en que el padre ancestral, Perú, fue indio bueno. Pero vinieron los "gringos", montados en cuadrúpedos y armados de espada y yelmo. Y aprovechando el estupor causado en los indígenas impusieron sus fetiches y falsías. Aquella pacífica vida ancestral se sacudió ante el mestizaje forzado. El modus vivendi transformado operó y, de esa mezcla de inocencia indígena y artería española, surgió el resultado conocido por todos nosotros: el hombre criollo.
Perurimá y Zonzorimá, nacidos en tales circunstancias, terminan finalmente enredados en la telaraña de una sociedad corrompida. Y ambos accionan, simultáneamente, cada uno a su modo, dentro de ese es quema social donde el Rey es tan corrupto como el Obispo y el Juez (1).
Como en la versificación del romancero castellano, los poemas mantienen cierto enlace de rimas familiares que van cambiando de tono según los requerimientos del texto. Y aquí el lenguaje está plenamente consubstanciado con el habla común de la gente. Con un español atragantado -como señala Ramiro- y un cuerpo enclenque con cabeza de porongo, Perurimá pasea sus artimañas por el pueblo. Se equivoca todos los días de cama (aunque ninguna posee) llenando de gozo las alcobas de las mujeres. Y, gracias a la retribución que éstas le brindan, sólo trabaja los lunes de cada semana. Después de todo, para sembrar y roturar está Zonzorimá. Aquí el humor mueve a risa en pasajes tales como: Perurimá:/ ¿qué estás removiendo/ ahí por la alacena ?// -La señora, quiero matar/ esa rata que comió tu dulce/ de ciruela.
También una pizca de humor negro hace lo suyo: Cuando macho,/ se comía a un adversario/ en el puchero.
Y la traslación fluida del tiempo ya es un juego maestro de Ramiro: Perú, Perurimá, don Gaspar y después don Carlos Antonio, todos se avienen con nuestros días: Zonzo se hizo letrado, pero fue a pelear en la Guerra Grande mientras Perú vendía sus provistas a tirios y troyanos. Zonzo vuelve pobre y lisiado, mientras Perurimá vende en la calle Palma artículos importados, y así se compra los méritos que nunca había ganado,
En esta vieja pugna entre ambas personalidades está, quizá, la más aguda crítica a un perfil psico-social que es -querámoslo o no- parte de nosotros mismos: Perurimá y Zonzorimá/-carneros de la misma majada-/ empeñados en hacerse la guerra/ mientras pastores extraños/ los trasquilaban. Una lucha que perjudica a los dos y beneficia a extraños terceros, Por tal razón, un rapto de inevitable quejumbre cruza en Ramiro: Cómo no probaron nunca/ vestirse con la misma lana.
Hacia las últimas estrofas, una ternura total envuelve al poema desde que el poeta comienza a preguntarse: quién al fin/engañó a quién/ si, echando cuentas,/ no tienen/ nada.
(1). La corrupción y el prebendarismo hicieron que en poco tiempo esas tierras pasaran a manos de testaferros y allegados a los grupos de poder". Prólogo de Ramiro Domínguez a la nueva edición de su libro EL VALLE Y LA LOMA/ CULTURAS DE LA SELVA. Pág. 15. EDITORIAL EL LECTOR, 1996.
.
Fuente:
POESÍA COMPLETA
Poesías de
RAMIRO DOMÍNGUEZ
Edición, estudio introductorio,
y notas de
MARIO CASARTELLI.
Editorial El Lector,
www.ellector.com.py
Colección Poesía Nº 11,
Asunción – Paraguay
Abril 1996 (234 páginas).
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

lunes, 2 de agosto de 2010

MARIO CASARTELLI - QUEJA DE MI PUEBLO - SAPUKÁI ASY (GUARANIA). Música: FLORENTÍN GIMÉNEZ / Fuente: FLORENTÍN GIMÉNEZ - CANCIONERO – TOMO I.


QUEJA DE MI PUEBLO
(SAPUKÁI ASY)
(GUARANIA)
Letra: MARIO CASARTELLI
Música: FLORENTÍN GIMÉNEZ
(Enlace a datos biográficos y obras
en la GALERÍA DE LETRAS del
www.portalguarani.com )

.
QUEJA DE MI PUEBLO
(SAPUKÁI ASY)
(GUARANIA)

Cuando el sol se duerme más allá, a lo lejos,
la noche despierta y se siente un rumor
de voces que cruzan en alas del viento,
de un pueblo que enciende su queja y dolor,
de un pueblo que empieza a soltar de su pecho
el grito doliente de su corazón.

Es muy largo el tiempo que en vano buscamos
pedazos de suelo fraterno de amor,
mientras que los amos de turno se beben
las antiguas gotas de nuestro sudor.

Un día se erguirá nuestra propia voz
igual que nuestros padres de un viejo sol,
y entonces se oirán no solo en canciones
los gritos que queman nuestro corazón.

Kuarahy okévo amo mombyrype
pyhare opáyma ha opárupi ipu
ñe’e ohasáva yvytu pepóre
tetaguã oñandúva sapukái asy,
tetaguã oñanduva ipy’ambytépe
ndaicatuvéima ojoko ikû.

Ymaiteguivéma jaheka jaikóvo
jerepa reire Yvaga-yvy,
ha umi yvy jãara ñanemosembáva
hoy’u oresyvágui ko ty’ái syry.

Sapy’ánte ikatu ñapu’ã yevy
opu’ãhaichaite Ñanderuguazú,
ha ndaha’e mo’ãiko purajéi añóme
oñehenduvaerã sapukái asy.

.
Fuente:
202 COMPOSICIONES ESCOGIDAS
DE SU VASTA CREACIÓN DE MÚSICA POPULAR,
CON LETRAS DE DESTACADOS AUTORES.
Composiciones y obras de FLORENTÍN GIMÉNEZ
Impreso en el Centro de Publicaciones
de la Universidad Católica
“Nuestra Señora de la Asunción”,
Noviembre de 1993, Asunción – Paraguay.
.
Visite la GALERÍA DE LETRAS
del PORTALGUARANI.COM
Amplio resumen de autores y obras
de la Literatura Paraguaya.
Poesía, Novela, Cuento, Ensayo, Teatro y mucho más.

martes, 16 de febrero de 2010

TEODORO S. MONGELÓS - VIRGINIA, CHE JAZMIN, CHE MBO’E HARÉPE, ESCUELERO PYHAREPE, MBORIAHU / Fuente: TEODORO S. MONGELÓS. POESÍA. Edición: RUDI TORGA

POESÍAS DE
(Enlace a datos biográficos y obras
en la GALERÍA DE LETRAS del

**/**
VIRGINIA
Mborayhúgui hendypúva che ñe’ẽ péina apipyaháta
apoíhaguã yvytúre ohekávo ijararã.
Sapy'antepu ikatúne oguãhe pe reimehápe
ajapo vaekue VIRGINIA purahéi ndéve guarã.
.
Nderehe che mandu’ava mombyry, mombyryvégui.
Ha py'yĩnte ku che képe rohecháva che yvoty.
Jepiguáicha pe nde áva, oguejývo nde ati’yre,
hyrupa ha iñapõpẽva ñaimo’ã ku Tupãsy.
.
Neporã ha nde jukýgui, nde resa ijyvotypáva.
Nde pire katu omimbíva ñasaindýicha pyhare.
Hi’ãitéva niko chéve rohupi che jyva ári,
rohetữ nde pyti’ape che py’a renyhengue.
.
Sapy’antepa ikatúne che rendu pe Ñandejára
ha akóúite nde potyrõ roipo’o che mba’erã.
Romoĩ vaerã VIRGINIA nichomíme Tupãsýicha
ha mamo umi ahahápe rohupi rogueraha.
De: VIRGINIA HA MYRNA PEGUARÃ
**/**
CHE JAZMIN
Nde poty morotĩmíre che jazmínpe rohenóiva.
Ha mamo rohechahápe hi’ãitéva rohetü.
Remimbigui pyharerõ ñasaindie rejoapíva.
Ha che aipo che ãngaiparánte ko yvy ári nde reju.
.
Rehayhúgui opurahéiva kyre’ỹ avañe’ẽme,
rehayhúgui che ahayhúva PARAGUAY ñane retã,
péina agã ndévehama rohypýi che ñeangekóipe.
Ha anianga kena ojupente tesaraípe japyta.
.
Ndeheguiko che arekóma peteĩ mba’e hepýva
ha oje’ove’ỹ vaerãma che py’agui marõve.
Pytữmby ñane añohápe mborayhu hypyveháva,
juavi’u jurupytépe, ñame’ẽ vaekue ojupe.
.
Pe vy’a uperõ guareko che ñe’ãgui ndopivéiva.
Ha amanoha’ára ohóne yvyguýpe chendive.
Pevarãpa jaipotáne pe mayma ohecharamóva.
Pevarãpa ÑANDEJARA mborayhu chéve ome’ẽ
De: CHE JAZMIN
**/**.
CHE MBO’E HARÉPE
Tamyapesã che ñe’ẽ
mayma yvoty rekovia
ha ipype toroañua
ko che py’a renyhe.
Hetámi nde che mbo’e
che mitã’ipe yma.
Ha heta mba'e porã
aikuaa nderehaé.
.
Upémte che karia’y,
ko’yte che mandu’a.
Etémi che akãhatã
ha heta roipy’apy.
Sapy’ante nde pochy
pe che nambi reipoka.
Ha néipamirö guarã
vokóikema rembyasy.
.
Hetako nderehaé
oiko chugui karia’y.
Ha mañeípa itavy.
Osẽ porã joaite.
Ajépane oime ndave
revy’a, nde juruvy,
rehecháramo ipoty
ha omimbi nde rapekue.
.
Kokueheve rohecha
rehasa rnombyrymi.
Akói ne kuñataĩ.
Avapiko toimo’ã.
Ha che katu che tuja,
ose osẽma che atĩ.
Ha che rova anga icha’ĩ.
Mbykýma che raperã.
De: CHE MBO’EHARÉPE
**/**
ESCUELERO PYHAREPE
Katuĩ che moangekóiva ku che kéra ha che páype
ha che ãnga ruguavépe aretémava oñemi.
Che ãho ipoty jerávo "escuelero pyharépe"
che jurúguima vokóike purahéipe osẽ oñani.
.
Mávavente ichupe kuéra nahendúi oguerohoryrõ
ha upeháre che jeynte pó mbytépe arekose.
Ahayhúnte mitã kuéra ha hi’ã vaerã ko’erõ
opu’ã ha ikaria’ývo arandúpe ojesape.
.
Pehechane mbyju’icha mitã kuéra ojuasarõ,
ñande pyre anga oko’irõ, pýregua omboverase.
Kuatia pe ijyva guýpe, sapukáipe oikuãve’ẽrõ.
Katuete vaerãko umíva "escuelero pyhare".
.
Ha mitã pe nereñóiva tapýimi mboriahu guýpe.
Voiete pe ñepyrữva peisu’u ha peraha.
Ikatúne ku vokóinte pe mimbimarõ arandúpe
araíre pe nde pýre ojajái ñane retã.
De: CHE MBO’EHARÉPE
**/**
MBORIAHU
Añandúgui che ro’ópe, añandúguinte ajapota,
mboriahu rekovekuégui purahéi hendupyrá.
Pehendukena péimeva, pehendu mba’eichaitépa,
mboriahu anga yvy ári oisu’u ha ogueraha.
.
“Mboriahu mba’apohára" tesaraípe oñemombóva.
Hembi’u repyrämíre opoñy ha otyryry.
Ku ko’ëguive opá kuarahy hi’ari kuéra.,
Ha ijao soropamirõ no ñandúiva ni ro’y.
.
Ogapýpe nda hembýigui ndikatúiva ñande kuéra
tembiapo repykuemíre tapia ñane potĩ.
Ha oiméne ojejapóva tekove itavyetevéva
pynandi ñande rechágui ojere ñandehegui.
.
Mboriahurénte ivaíva Ñandejára ojapeténe.
Mboriahúnte ipo pindáne ha hesénte ojejahéi.
Anianga tekotevẽtei jahecha `karai kuéra"
mboriahúmi reondépe oñesü ha otupanói.
.
Angã upéinte oĩ porãne hesaraíma mboriahúgui.
Ha rehorõ sapy’ante hendive reñe’ẽse
ndikaúma "hembiapógui" terã aipo "ipire váigui".
Ha nde upépe ha’arõbo neypytu ha nde ko’ẽ.
.
Ha’evéma yrükuéra ñapo’e vyroreípe.
Topami ñane pa’üme pe tavy kuehe guare.
Ñaimemíma oñoñe’éme peteĩ korasõitépe.
Ha anive "karai kuera" opuka ñanderehe.
De: HA MBORIAHU
.
Fuente: TEODORO S. MONGELÓS – POESÍA. Recopilación y edición: RUDI TORGA. Colección POETAS POPULARES, 1. Tapa: MARIO CASARTELLI. Editorial EL LECTOR, Asunción-Paraguay 1996. 115 páginas
.
TEODORO S. MONGELÓS
ÑE’Ẽ YVOTY ÑEMITỸHARA MARÃNGATU PAVẼ

** Nde ha'e ñe’ẽ yvoty moheñoihára apytépe, ñemitỹhára marãngatupavẽ. Remyatĩmoĩ ñande aveñe’ẽ, ñande reko ruguaitéguive, ñane retãgua remiandu remopytuhẽ haguã hapoitepeve. Ne ñe’ẽ omoañete ñande rembiasa ko ñande yvymíne. Eréva guive: ñanemopirĩ, ñande jopi, ñane mokunu’ữ ha ñane kytĩ. Eréva guivépe ndaipóri japu, kele'e gua'u, tova mokõi, py'ainirĩ, jurumy’ỹĩ, pytaryrýi. Nderejapói ñe’ẽ yvoty kachiaĩrã, poguasúpe rerochĩchĩ haguã. Ne remyapesã ne ñe’ẽ reroayvu haguã mboriahu rekove. Mboriahu remikotẽvẽ rerosapukái ha rehenduka umi ijapysa araitývape, hekoasy. Ne ñe’ẽ ñane mopyrữ pe tekoete yvu heñoihápe. Ne ñe’ẽ ñahendu rire, nañane tĩndysevéima. Ha ñane moñembo'y karia'yetéicha. Arandu ñane retã mba'eteévape, ñande resape'a.
** Ha upéicha avei pypuku rejo'o pe mborayhu, ne ñe’ẽ yvotýpe. "Ñe’ẽporavopyre" remyasaĩva ñane kuñataĩ kuéra okarayguápe, he’ẽve eiretégui. Kokue, ka’aguy, ñu, kóga ha yvoty ryakuã memete. Ñasaĩndy rendýpe rembojeguapáva, nde purahéi kuéra. Ha umi guyramicha oveve ne ãnga, mborayhu reka.
** Pe nde rekove, porayhu yvu, hypa’ỹvaerãma. Ko ñane retãme nde rapykuere, mbyjaicha ornimbi. Pe tetãrayhu ombogue vaekue ne ñe’ã tytýi, opyta mayma ñemoñare kuérape, tembiecharã. Ne ñe’ẽ yvoty ko’ẽ ko’ẽvere, pe ñande reko pytuhẽ ruguápe oñeñongatúma. Ha pépe guarãma ñaguãhẽmeve ñamo añete yvymaraẽ’y. - RUDI TORGA